აფხაზეთი და რუსეთთან დიალოგი
ამ ინტერვიუში საერთაშორისო ურთიერთობების პროფესორი თორნიკე შარაშენიძე აფხაზეთის კონფლიქტის შეფასებასა და მომავლის პერსპექტივებს გვთავაზობს. მისი შეფასებით 1990-იანი წლები გაშვებული შესაძლებლობების პერიოდია, რომელიც 2008 წლის შემდეგ ხისტი გეოპოლიტიკური რეალობით ჩანაცვლდა. შარაშენიძის ხედვით საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობის აღდგენას ყველაზე მეტად რეგიონში არსებული რუსული სამხედრო შესაძლებობა ბლოკავს. მეორე უარყოფითი ფაქტორი კი გეოგრაფიაა – დასავლეთისთვის საქართველო კვლავ რჩება დაშორებულ სივრცედ. ამ მიზეზებიდან გამომდინარე საქართველო იძულებულია პრაგმატულად იმოქმედოს და დასავლეთის ინტერვენციის იდეალისტური ფანტაზიებისგან დისტანცირდეს.
მთავარი თეზისები:
კითხვა: აფხაზეთის კონფლიქტი სამი ათეული წელია გრძელდება. ამ დროის განმავლობაში რეგიონული და საერთაშორისო პოლიტიკა შეიცვალა. თუ ავიღებთ 1990-იან წლებს – რა იყო იმ პერიოდში დიდი მოთამაშეების პოლიტიკა ამ კონფლიქტის მიმართ და რამ შეუშალა ხელი მის მოგვარებას?
თორნიკე შარაშენიძე: როგორც ფაქტები მიუთითებენ ბორიც ელცინი ერთი პერიოდი არ იყო წინააღმდეგი დალაგებულიყო ეს პრობლემა. თუმცა ელცინს არ ქონდა ძალაუფლების ვერტიკალი ისეთი აწყობილი, როგორიც დღებამდელ რუსეთშია. როგორც ჩანს შიდა წინააღმდეგობების გამო ამ საკითხზე თავი არ გამოიდო, არ დახმარებია საქართველოს თბილისისთვის სასურველი ფორმებით.
რუსეთს როდესაც ვახსენებთ უნდა გვესმოდეს, რომ საკმაოდ რთული პოლიტიკური ორგანიზმია, მით უფრო მაშინ, 1990-იან წლებში.
როგორც ჩანს მაშინ რუსულ პოლიტიკურ წრეებში გაიმარჯვა იმ მოსაზრებამ, რომ საქართველოს ეს ტერიტორიები ესე მარტივად არ უნდა დაბრუნებოდა.
ამ მოსაზრებას რამდენიმე არგუმენტი ქონდა:
ერთ-ერთი არგუმენტი იყო, რომ აფხაზეთი და ცხინვალის რეგიონიც საქართველოზე ზემოქმედების ბერკეტად უნდა გამოეყენებინათ. ეს მიდგომა დღემდე არსებობს.
მეორე მხრივ აფხაზების მხარდაჭერით ისინი ჩრდილო კავკასიელების კეთილგანწყობასაც მიიღებდნენ. რუსეთს კი ჩეჩნეთის ომის პირობებში მსგავსი განწყობები ძალიან ჭირდებოდა. ეს იყო ერთ-ერთი მიზეზი, რატომაც რუსეთმა ჩრდილოეთ კავკასიიდან აფხაზეთში მებრძოლების ჩასვლას ხელი არ შეუშალა.
ამასთანავე გამოიკვეთა, რომ რუსეთს არ სურდა საქართველოს დახმარება ან თუ დაეხმარებოდა – ამას თავისი ფასი ექნებოდა.
იყო საუბრები კონფედერაციაზე. პრიმაკოვმა არძინბაც ჩამოიყვანა თბილისში, თუმცა დღემდე გაურკვეველია კონკრეტულად რა მოხდა ამ შეხვედრაზე, რამ იქონია ნეგატიური გავლენა მასზე.
კითხვა: რა იცვლება 2000-იან წლებში? საქართველოში რევოლუცია ხდება, რუსეთშიც ახალი ხელისუფლებაა. კავკასიისადმი თუ დასავლეთისადმი რუსეთის პოლიტიკას ცვლილება დაეტყო. საქართველოს შემთხვევაში ეს ცვლილებები უარყოფითად განვითარდა. რა პოლიტიკა ქონდა რუსეთს იმ წლებში?
თორნიკე შარაშენიძე: საქართველოს ახალ ხელისუფლებასთან რუსეთს დასაწყისში ცუდი ურთიერთობა ნამდვილად არ ქონია. როგორც ჩანს მაშინ პირადად პუტინისა და სააკაშვილის ურთიერთობები დასაწყისში კარგად აეწყო. ამის გამოვლენა იყო 2004 წელს აჭარის მოვლენების დროს რუსეთის კონსტრუქციული პოზიცია.
ეს ურთიერთობები როგორც ჩანს გაფუჭდა იმავე წლის აგვისტოში, როდესაც ქართულმა მხარემ შეტევა მიიტანა ცხინვალზე. ეს ნაბიჯი პუტინის ინტერესებში არ შედიოდა.
მისი ხედვით ეს რეგიონები საქართველოს თუ დაუბრუნდებოდა – პროცესი რუსეთის ინტერესების გათვალისწინებით უნდა წარმართულიყო და არ უნდა გამოყენებულიყო ძალა.
როგორც ჩანს სწორედ ამ მოვლენებიდან ფუჭდება ურთიერთობები რუსეთ-საქართველოს შორის. ამას ემატება უკვე რუსეთ-დასავლეთის ურთიერთობების გაფუჭება. 2004 წლის მერე რუსეთი სულ უფრო და უფრო აგრესიული და რევანშისტული გახდა და ამან კიდევ უფრო გაართულა პროცესები.
ამ ფონზე რუსეთს საქართველო დასავლეთის მოკავშირედ მიაჩნდა, რაც ამ ურთიერთობებს კიდე უფრო ამძიმებდა. ეს პროცესები პარალელურად მიმდინარეობდა.
კითხვა: ბოლო ათწლეულის მთავარი თემა რუსეთ-უკრაინის ომია. ამის ფონზე საქართველოში იცვლება ხელისუფლება, მაგრამ სოხუმისა თუ ცხინვალის მიმართულებით თბილისის ნაბიჯებში რაიმე სახის აქტიურობა არ იკვეთება. რა ახსნა შეიძლება ქონდეს ამგვარ უძრაობას – კონფლიქტების მოგვარების დრო არ არის დამდგარი, ეს თემა პოლიტიკურად წამგებიანია, თუ რა მიზეზი შეიძლება დომინირებდეს? არის მოსაზრება რომ ეს უმოქმედობაც შეგნებული პოლიტიკაა.
თორნიკე შარაშენიძე: ამ პრობლემის მოგვარების ყველაზე ხელსაყრელი დრო 1990-იანი წლები იყო და ეს პერიოდი გავიდა. 2008 წლის ომმა და რეგიონების დამოუკიდებლობის აღიარებამ ყველაფერი გაართულა.
გვინდა არ გვინდა – ჩვენ დღეს ვდგავართ იმ რეალობის წინაშე, რომ თუკი გინდა ამ ტერიტორიების დაბრუნება – რუსეთს უნდა დაელაპარაკო და მიზნის მისაღწევად მოგვიწევს იმაზე გაცილებით მეტის დათმობა ვიდრე ეს მოგვიწევდა 2008 წლის ომამდე.
ამ ხელისუფლებისთვის რუსეთთან დიალოგზე წასვლა არ იქნება მარტივი. მათ 2012 წლიდან მოყოლებული პრო-რუსულობაში დებენ ბრალს. შესაბამისად ამ მიმართულებით აქტიურობა არაა.
დღეს კონფლიქტების საკითხის გადაჭრა ძალიან რთულია. ამ პროცესის მსვლელობისას კი შიდა პოლიტიკაში დაკარგავენ პოლიტიკურ ქულებს, მხარდაჭერას.
ტერიტორიების დასაბრუნებლად რუსეთთან საუბარი აუცილებელია.
არის მეორე სცენარიც – რომლის იმედი ძირითადად ოპოზიციურ ძალებში აქვთ – რუსეთი დაიშლება და დასავლეთი ამ ტერიტორიებს საქართველოს საჩუქრად მიართმევს.
მე ვფიქრობ ამ სცენარს ელოდებიან, მის ასრულებას. თუ ეს სცენარი არ გამართლდა – ამ ძალებს სათადარიგო გეგმა არ აქვთ.
რუსეთსა და დასავლეთს შორის ურთიერთობების დაძაბვა ჩვენ არ გამოგვადგა. რუსეთმა პირველად ჩვენზე იყარა ჯავრი.
კითხვა: ქართული ოცნების მიმართ ერთ-ერთი ბრალდებაა, რომ რუსეთ-დასავლეთის გამწვავებულ კონფლიქტში სარგებელი ვერ ნახეს, ეს პროცესები სათავისოდ ვერ გამოიყენეს.
თორნიკე შარაშენიძე: ჩემთვის გაუგებარია, თუ რა უნდა ექნა საქართველოს ხელისუფლებას. მაქსიმუმ უფრო კრიტიკული რეზოლუციები მიეღო ევროპარლამენტს, სადაც უფრო ხმამაღლა მოითხოვდნენ რუსეთისგან, რომ სამხედრო ნაწილები გაეყვანა საქართველოდან.
სანამ რუსეთი აქ ინარჩუნებს სამხედრო ძალებს – სიტუაცია ადგილზე არ შეიცვლება. ეს არის, როგორც ორჯერ ორი – ოთხი.
მე ამ ბრალდებაში რაციონალიზმის ნიშანსაც ვერ ვხედავ.
კითხვა: ჩვენ საზოგადოებაში აქტუალური იყო ასევე მოსაზრება, რომ უკრაინაში ომის დამთავრებისას ევროპის უსაფრთხოების ახალი არქიტექტურა შეიქმნებოდა და მასში საქართველოს ინტერესები და ტერიტორიული მთლიანობის საკითხი აუცილებლად იქნებოდა გათვალისწინებული. რამდენად რელისტურად მიგაჩნიათ მოვლენების მსგავსი განვითარება?
თორნიკე შარაშენიძე: ეს ყველაფერი ფანტაზიები მგონია. მაშინ როდესაც საქართველოს MAP-საც არ აძლევენ – მისი შეყვანა ახალი ევროპული უსაფრთხოების სივრცეში წარმოუდგენლად მეჩვენება.
ნატო გაცილებით ენერგიული ორგანიზაციაა, რადგან იქ შეერთებული შტატებია. თუკი ევროპელები ამერიკელების გარეშე შექმნიან თავიანთ უსაფრთხოების სისტემას – ეს სისტემა გაცილებით უფრო სუსტი იქნება. ხოლო ნატოზე უფრო სუსტი ალიანსი ვერ გაბედავს, რომ საქართველო თავის რიგებში შეიყვანოს. როგორც უკვე აღვნიშნე, უფრო ენერგიულ ნატოს საქართველოსთვის MAP-იც არ მიუცია.
ჩვენ არ უნდა დაგვავიწყდეს გეოგრაფია. ამ კონკრეტულ შემთხვევაში გეოგრაფია ჩვენს სასარგებლოდ არ მუშაობს.
გეოგრაფია და თბილისიდან 40 კილომეტრში რუსული ძალების ყოფნა – აი მთავარი ფაქტორები.
გასაგებია, რომ ყველა ქართველს აფხაზეთი უფრო ედარდება, ვიდრე – ცხინვალის რეგიონი, მაგრამ აფხაზეთი თბილისიდან შორს არის. როდესაც ცხინვალთან რუსული სამხედრო ნაწილები დგანან – ეს ისეთი მასშტაბის პრობლემაა, რომ ამას მეეჭვება რომელიმე ევროპულმა უსაფრთხოების სისტემამ უშველოს.
რომელი ევროპული ქვეყანა იქნება მზად საქართველო რუსეთისგან დაიცვას? – ეს მარტივი კითხვა მაქვს, და მეეჭვება ვინმეს პასუხი ქონდეს.
კითხვა: უკრაინის ომის ფონზე ზოგი მიიჩნევს, რომ დასავლეთი გამოფხიზლდა, გააქტიურდა. ზოგი თვლის, რომ პირიქით – ამ ომმა აჩვენა, თუ როგორ კრიზისშია დასავლეთი. თქვენ რამდენად ამჩნევთ, რომ დასავლეთი [კოლექტიურად თუ ინდივიდუალურად] გააქტიურდა ჩვენს რეგიონში და მათ მეტი ინტერესი გაუჩნდათ, რომ აქედან რუსეთი შეასუსტონ, შეავიწროვონ ან საერთოდ გააძევონ?
თორნიკე შარაშენიძე: შევიწროებულ რუსეთს ჯერჯერობით ვერ ვხედავ.
კითხვა: საუბარია, რომ სომხეთი გავიდა რუსული ორბიტიდან, აზერბაიჯანიც დაკარგა კრემლმა.
თორნიკე შარაშენიძე: ამ ეტაპზე შეიძლება ითქვას, რომ აზერბაიჯანი ნამდვილად გავიდა რუსული ორბიტიდან. სომხეთზე კი ამას ვერ ვიტყვი.
რუსეთს შეუძლია გაზი გაუძვიროს სომხეთს და მისი ეკონომიკა უბრალოდ ჩამოშალოს. ამიტომაც ერევანი ამ გავლენების სფეროდან ადვილად ვერ გავა. ევროკავშირს შეუძლია გაძვირებული გაზის საფასური გადაუხადოს სომხეთს, მაგრამ არის კი ევროკავშირი ამისთვის მზად? მეეჭვება.
ამ ომის ფონზე ევროპის ნაწილი ნამდვილად გამოფხიზლდა. ეს არის პირველ რიგში აღმოსავლეთ ევროპა და ისიც მხოლოდ ნაწილი. იგივე უნგრეთში ხელისუფლება შეიცვალა, მაგრამ საგარეო პოლიტიკაში დიდი ცვლილება არ ჩანს. ანტირუსულ პოზიციაზე უნგრეთი არ გადასულა.
ევროპული ქვეყნები რუსეთს საფრთხედ არ განიხილავენ. მას საფრთხედ მიიჩნევენ ბალტიისპირეთის ქვეყნები, პოლონეთი. გერმანიაც გააქტიურდა, თუმცა არ ვფიქრობ რომ გერმანიაში რუსეთს სერიოზულ საფრთხედ მიიჩნევენ. საფრანგეთი გააქტიურდა, რადგან მას ევროკავშირში აქვს ამბიციები და სურს წამყვანი ქვეყნის სტატუსის მიღება. ხოლო ინგლისი – რუსეთის ისტორიული მოწინააღმდეგეა. სკანდინავიის ქვეყნებიც გააქტიურდნენ, რადგან ისინი ბალტიისპირელების მოკავშირეები არიან.
ევროპის სხვა ქვეყნები – ბულგარეთი, პორტუგალია, ესპანეთი, იტალია – არ აქტიურობენ ზედმეტად. ისინი რუსეთისგან პირდაპირ საფრთხეს ვერ გრძნობენ და საფრანგეთისგან განსხვავებით ევროკავშირის შიგნით ამბიციები არ აქვთ.
ამ ქვეყნებს შორის ანტირუსულ ბანაკში გერმანიის გადასვლა მიმაჩნია ყველაზე მთავარ მოვლენად, რადგან ის ევროპის მთავარი ეკონომიკაა.
კითხვა: ქართულ პოლიტიკურ წრეებში არის მოსაზრება, რომ რუსეთთან მოლაპარაკების პროცესში დასავლეთი აქტიურად უნდა იყოს ჩართული. რამდენად ხედავთ დასავლეთის ქვეყნებში ამ ინტერესს ან მათ მზადყოფნას? ან რამდენად გამართული გგონიათ მიდგომა, რომ კონფლიქტების მოგვარებაში რუსეთის გარდა სხვა მოთამაშეებიც უნდა იყვნენ ჩართული?
თორნიკე შარაშენიძე: 2008 წლამდე ეს მიდგომა დომინირებდა. თუმცა იმ ომის შემდეგ ვერ წარმომიდგენია, თუ როგორ უნდა ჩაერთოს დასავლეთი ამ კონფლიქტის მოგვარებაში.
ჩვენ გვაქ სამი ვარიანტი – ან რუსეთი სერიოზულად მარცხდება ამ ომში; ან „მოინანიებს“ თავის ნაბიჯებს და დააბრუნებს წართმეულ ტერიტორიებს, ან – მას უნდა დაელაპარაკო.
პირველი არარეალისტურია, მეორე – სასაცილოც კია. რჩება მესამე ვარიანტი, მაგრამ თუკი რუსეთს არ ველაპარაკებით – პირველი და მეორე ვარიანტების იმედზე ვართ.
კითხვა: მომავალზე საუბრისას მოსკოვთან დიალოგი ცენტრალურ საკითხად რჩება. რუსეთთან დიალოგის დროს თბილისმა რა პროექტი, რა იდეა უნდა წამოაყენოს, რომ მოსკოვში ამ წინადადებებზე სერიოზულად დაფიქრდნენ და ინტერესთა თანხვედრა იყოს?
თორნიკე შარაშენიძე: რუსეთი სავარაუდოდ სამხედრო ნეიტრალიტეტთან ერთად ევროკავშირზეც უარის თქმას მოითხოვს. ეს იქნება მათი პროგრამა მინიმუმი. მოითხოვენ, რომ რეგიონებში დარჩეს მათი სამხედრო ბაზები. და მხოლოდ ამ საკითხების შემდეგ მათ შეიძლება კონფედერაციის იდეა შესთავაზონ თბილისს. დღეს არსებული ვითარებიდან გამომდინარე მე ამაზე მეტი შესაძლებლობა ვერ წარმომიდგენია.
კითხვა: ამ რეგიონული პროცესების ფონზე ქართულ-აფხაზურ ურთიერთობებს რამდენად აქვს ღირებულება? იმის გათვალისწინებით, რომ აფხაზები ყველაზე სუსტი აქტორები არიან. ქართული მხარეც სუსტია რუსეთთან შედარებით. თუნდაც ქართულ-აფხაზური ინტერესები დაემთხვეს ერთმანეთს – რუსეთთან მოლაპარაკების დროს რამდენად იქონიებს ეს გავლენას?
თორნიკე შარაშენიძე: რაც არ უნდა გაიზარდოს რუსეთის გავლენა აფხაზეთზე და შემცირდეს აფხაზების როლი ამ პროცესში – ნებისმიერ შემთხვევაში ურთიერთობის აღსადგენად უნდა გავაკეთოთ მაქსიმუმი. მაგრამ მაქსიმუმი კი არა, ნახევარიც – არ გაკეთებულა.
არსებობს რეფერალური პროგრამა აფხაზებისთვის. ეს კარგია.
აფხაზებს რომ ვაკვირდები მათ წარმოდგენა არ აქვთ თუ როგორ ცხოვრობს ხალხი აქეთ მხარეს . იქ აქტიურობენ ანტი-ქართული პროპაგანდული ინტერნეტ რესურსები, რომლებიც აღვივებენ ანტი-ქართულ განწყობებს და ხატავენ ისე თითქოს აქ საშინელი ცხოვრებაა.
ამ წარმოდგენების შესაცვლელად შეიძლებოდა თანამედროვე ქართული ფილმების, სერიალების რუსულ ენაზე თარგმნით.
კულტურულად ჩვენ და აფხაზები ერთმანეთს ძალიან ვგავართ. მათ დააინტერესებდათ ეს ფილმები, მოეწონებოდათ. ნახავდნენ თუ როგორ ცხოვრობს ხალხი ჩვენს მხარეს, ნახავდნენ რომ აქ ხალხი სულაც არ ფიქრობს აფხაზეთში ტანკებით შევარდნაზე.
ეს კულტურული სეგმენტი უფრო შედეგიანი იქნებოდა ჩემი აზრით.
ჩვენ სამწუხაროდ ვერ შევძელით მიგვეღწია აფხაზურ აუდიტორიამდე. იყო მცდელობა შექმნილიყო რუსების დასაბალანსებელი ალტერნატიული საინფორმაციო არხი, თუმცა რუსეთს ამ ძვირადღირებულ სფეროში კონკურენციას ვერ გაუწევ. სამწუხაროდ ალტერნატიული მიდგომების გამოყენების დრო დაიკარგა.
კითხვა: ქართულ ან აფხაზურ პოლიტიკურ წრეებში რა არის ის საკითხები, რომლის აღიარება უჭირს ორივე მხარეს და ამავე დროს, რომლის არსებობაც ხელს უშლის ურთიერთობის აღდგენას?
თორნიკე შარაშენიძე: პირველ რიგში არც ერთ მხარეს არ სურს აღიაროს ის შეცდომები და დანაშაულებები, რომლებიც ჩაიდინეს.
თუ ქართულ მხარეს ომისშემდგომი სტატუს კვოს შეცვლა უნდა – ეს წარსული უნდა აღიაროს. აფხაზურ მხარესაც ჭირდება ამის აღიარება, რადგან დრო მათზე არ მუშაობს – ჩვენ შეიძლება ტერიტორია დავკარგეთ, მაგრამ ისინი საერთოდ ყველაფერს კარგავენ.
ეს მემგონია მინიმუმი რაც უნდა მოხდეს.
როდესაც ორივე მხარე აღიარებს რომ რაღაც შეეშალა – ეს მემგონი ძალიან კარგი პირველი ნაბიჯი იქნება.
პირველ რიგში ეს არის გასაკეთებელი და მერე უკვე დანარჩენი პროცესებიც მოყვება. თუ ამ ნაბიჯის გადადგა შეძლო ერთმა და მეორემაც – მერე ყველაფერი გაადვილდება ჩემი აზრით.
