ქართველების აფხაზებისადმი დამოკიდებულება
გაზეთ „ჩეგემსკაია პრავდას“ რედაქტორი ინალ ხაშიგი და პოლიტიკური ანალიტიკოსი ასტამურ ტანია ბოლო 2–3 წლის განმავლობაში სოციალური ქსელების ქართულ სეგმენტში აფხაზების მიმართ აგრესიული რიტორიკის მკვეთრ ზრდას განიხილავენ.
მთავარი თეზისები და არგუმენტები
სოციალურ ქსელებში წინა წლების შედარებით მშვიდი გარემოსგან განსხვავებით გააქტიურდნენ ქართველი მომხარებლები და ტროლები, რომლებიც ხშირად იყენენებენ აფხაზებისთვის მიუღებელ სლოგანებს როგორიცაა „აფხაზეთი საქართველოა“ და სხვა.
ინალ ხაშიგი: გამარჯობა! ეთერშია „ჩეგემსკაია პრავდა“.
დღეს ჩვენ ვისაუბრებთ საქართველოზე. მე ხშირად მსაყვედურობენ, რომ ამ თემას ზედმეტ ყურადღებას ვუთმობთ, თუმცა, მიუხედავად ამისა, ქართულ-აფხაზური კონფლიქტი არსებობს.
საქართველო ჩვენი მეზობელია და ამ გარემოებას ვერ შეცვლი. ამ მშფოთვარე დროში ჩვენ, ასე თუ ისე მოგვიწევს შევეხოთ ამ თემას და ვისაუბროთ საქართველოზე. იმ შემთხვევაშიც კი, თუ ეს ვინმეს ძალიან არ მოსწონს. მე მეჩვენება, რომ ეს უკიდურესად მნიშვნელოვანია.
ბუნებრივია, ამ საკითხს განვიხილავ ჩვენს მუდმივ პოლიტიკურ ექსპერტთან, ასტამურ ტანიასთან ერთად. ასტამურ, გამარჯობა.
მე მივაქციე ყურადღება — და, არა მხოლოდ მე, — რომ ბოლო ორი, ან თუნდაც სამი წელია, აფხაზური მიმართულებით მასირებული საინფორმაციო შეტევა მიმდინარეობს. იყო პერიოდი ომის შემდეგ და 2008 წლის შემდეგაც, როდესაც ჩამოყალიბდა გარკვეული სტაგნაცია: ქართული საზოგადოება აფხაზეთის თემას უფრო ინერციით იხსენებდა. ახლა კი ამ თემამ რაღაც დამატებითი იმპულსი შეიძინა.
განსაკუთრებით ძლიერად ეს სოციალურ ქსელებში შეიმჩნევა. იმ ადამიანების გვერდებზეც კი, რომლებსაც მეგობრებში ქართველები არ ჰყავთ, ქართველი ტროლების (და არამხოლოდ მათი) მასობრივი შეტევა მიმდინარეობს. წერენ დაშტამპული სულისკვეთებით: „საქართველო აფხაზეთია“, „აფხაზეთი საქართველოა“, წერენ აფსუებზე და ასე შემდეგ. ანუ შეინიშნება აგრესიული ქცევა აფხაზეთისა და ქართულ-აფხაზური ურთიერთობების მომავლის მიმართ, რაც შესამჩნევად განსხვავდება იმისგან, რაც სულ რამდენიმე წლის წინ იყო.
ალბათ შენც ამჩნევ ამას. შენი აზრით, რით არის ეს ყველაფერი გამოწვეული?
ასტამურ ტანია: რა თქმა უნდა, ეს განპირობებულია უპირველეს ყოვლისა ისტორიით — ქართველი ერის ჩამოყალიბების ისტორიით. ეს შედარებით ახალი პროცესია, რომელიც XIX საუკუნის ბოლოსა და XX საუკუნის დასაწყისში მიმდინარეობდა.
მაშინ ქართული ეროვნული მოძრაობის ლიდერების წინაშე იდგა ამოცანა, სხვადასხვა სუბეთნიკური ჯგუფისგან, ხანდახან კი სხვადასხვა, თუნდაც მონათესავე ეთნოსისგან, როგორებიც არიან მეგრელები და სვანები ჩამოეყალიბებინათ ერთიანი პოლიტიკური ერი. სხვათა შორის, ამ პროექტის ნაწილი იყო ქართველ ერში აფხაზების ჩართვის იდეაც. მაგრამ უნდა გვესმოდეს, რომ ერი ყოველთვის არ გულისხმობს საერთო ეთნიკურ წარმომავლობას. ეს არის იდეოლოგიურ, ეკონომიკურ და სხვა საფუძვლებზე განვითარებული საზოგადოების კონსოლიდაციის უფრო მაღალი ხარისხი
კავკასიაში ერების ჩამოყალიბების პირობები XIX–XX საუკუნეებში გაჩნდა და პირველ რიგში ეს საქართველოს შეეხო. ევროპაში მსგავსი პროცესები ამაზე ცოტა ხნით ადრე დაიწყო — ზოგიერთ ქვეყანაში ჯერ კიდევ XVII საუკუნეში, კაპიტალიზმის განვითარებასთან ერთად. მოდით ამ თემაში სიღრმისეულად არ შევიდეთ.
რა თქმა უნდა, ერის ჩამოყალიბების სტადიაზე ყოველთვის მიმდინარეობს ეროვნული მითოლოგიის შენება და შეიმჩნევა ნაციონალიზმის ძალიან მაღალი გრადუსი.
ახლა, სხვათა შორის, ჩვენს საჯარო სივრცეებში წერენ, თითქოს მეგრელები — ქართველები არ არიანო. მე მეჩვენება, რომ ეს უნაყოფო საუბარია. დიახ, ენობრივი თვალსაზრისით მეგრელები ძალიან შორს არიან აღმოსავლეთ ქართველებისგან, ეს ცალკე ეთნოსია, მაგრამ ქართულ ერში მათი ინკორპორაციის პროცესი უკვე დასრულებულია. ამიტომ მათი დარწმუნება იმაში, რომ ისინი ქართველები არ არიან, ყოველგვარ აზრს მოკლებულია.
ინალ ხაშიგი: გულისხმობ, რომ ისინი ქართული პროექტის ნაწილი გახდნენ?
ასტამურ ტანია: დიახ, ისინი თავს ასეც გრძნობენ. ეს მათი საქმეა — თუ რომელ ერს მიაკუთვნებენ საკუთარ თავს. რა თქმა უნდა, იყო დრო, როდესაც მეგრულ ეთნიკურ თვითშეგნებას აქტიურად ებრძოდნენ: კრძალავდნენ წიგნების, გაზეთების გამოცემას და ასე შემდეგ. იყო ასეთი მცდელობები, სხვათა შორის, მაგრამ საბოლოოდ ყველა მათგანი აღიკვეთა.
ინალ ხაშიგი: იყო ამ აკრძალვების რეინკარნაციის მცდელობებიც…
ასტამურ ტანია: დიახ, და ეს მცდელობებიც აღიკვეთა. ქართველი ერის კონსოლიდაციის პროცესი დასრულებულია. ბუნებრივია, მათ ვერ შეძლეს იგივეს გაკეთება აფხაზებთან მიმართებაში. და აი, ერის ჩამოყალიბების ეს სტადია სწორედ ნაციონალიზმის მაღალი გრადუსით ხასიათდება.
სხვათა შორის, რუსეთის იმპერიის დაშლის შემდეგ ჩამოყალიბებულ პირველ დამოუკიდებელ ქართულ სახელმწიფოს ყველა უცხოელი დამკვირვებელი ახასიათებდა როგორც შოვინისტურს. და ეს შოვინიზმი, რომელიც მაშინ ძველი ქართული სამეფოს საზღვრებში ქართველი ერის შესაქმნელად გამოიყენებოდა, სამწუხაროდ, ქართულ მასობრივ ცნობიერებაში მყარ პატერნად დარჩა.
ქართველები, რა თქმა უნდა, კულტურული, გამორჩეული და ძალიან მომხიბვლელი ხალხია. მათ წარმატებით შეუძლიათ სხვადასხვა ხალხის კულტურის მიღწევების სინთეზირება, რაც მაღალ შემოქმედებით პოტენციალზე მეტყველებს. მაგრამ მათი კოლექტიური თვითცნობიერება მოწამლულია შოვინიზმის შხამით.
ყოფილა პერიოდები, როდესაც ეს საბაზისო იდეოლოგია ითრგუნებოდა. მაგალითად, საბჭოთა პერიოდში მას ებრძოდნენ, როგორც „ბურჟუაზიულ ნაციონალიზმს“. მსგავსი შეხედულებების გამო დევნიდნენ, რეპრესიებს ატარებდნენ. ასე რომ, მსგავსი განწყობები იდევნებოდა და ისიც იატაკქვეშეთში არსებობდა, მაშინ როცა ოფიციალური იდეოლოგია იყო კომუნიზმი. მაგრამ როგორც კი კომუნისტური იდეოლოგია ჩამოიშალა, ქართული საზოგადოების ხელში დარჩა ერთადერთი დროშა — ნაციონალიზმის დროშა.
მერე დადგა ის პერიოდი, რომელზეც შენ საუბრობ, — საქართველოს ევროპულ პოლიტიკურ, ეკონომიკურ და სამხედრო სტრუქტურებში ინტეგრაციის მცდელობები. ჩვენ ვხედავთ, რომ ამას შედეგი არ მოჰყოლია. ამის მიზეზი მხოლოდ მძიმე საგარეო კონტექსტში ან იმაში კი არ არის, რომ ვინმე გარედან უქმნიდათ დაბრკოლებებს, არამედ იმაში, რომ თავად ქართული საზოგადოება თავისი პარამეტრებით, რბილად რომ ვთქვათ, არ არის მთლად ევროპული.
უფრო მეტიც. რა ხდება ახლა? ჩვენ ვხედავთ, რომ ამ ევროინტეგრაციის შედეგად ეკონომიკურად და შემოქმედებითად აქტიური ადამიანების მნიშვნელოვანი ნაწილი საერთოდ ტოვებს საქართველოს და მიდის ევროპაში. ესე იგი, დღევანდელი საქართველო მათთვის არ არის მთლად კომფორტული გარემო. ახლა ჩვენ ვაკვირდებით ლიბერალიზმში იმედგაცრუებას. იმის გამო, რომ შეიქმნა იდეოლოგიური ვაკუუმი, ქართული საზოგადოების ხელში, უხეშად რომ ვთქვათ, დარჩა ისევ ნაციონალიზმის იგივე დროშა. და ისინი უბრუნდებიან თავიანთ ძველ მდგომარეობას.
ამასთანავე, არ არსებობს იმის გააზრება, რომ საქართველოს წარსული, ახლანდელი და, შესაძლოა, მომავალი უბედურებები და წარუმატებლობები დაკავშირებულია სწორედ ასეთ მიდგომასთან — როგორც ქვეყნის შიგნით, ისე მის ფარგლებს გარეთ. საქმე ხომ მხოლოდ ქართულ-აფხაზურ ან ქართულ-ოსურ კონფლიქტებში არ არის. ჩვენ ვიცით, რომ არის ძალიან დაძაბული ურთიერთობები სომხებთან, არც ისე მარტივი ურთიერთობები აზერბაიჯანელებთან. და ეს ყველაფერი — სწორედ ასეთი მიდგომების შედეგია.
ახლა ცდილობენ ამტკიცონ, თითქოს ვიღაც გარედან სულ რაღაცას პროვოცირებდა. მაგრამ აქ ხომ ქართული ტანკები შემოვიდნენ! და მათ ჰქონდათ ძალიან მარტივი ამოცანა, რომელიც თავიდანვე იყო გაცხადებული, — აფხაზური ეროვნული ინსტიტუტების ლიკვიდაცია, ანუ აფხაზი ერის ლიკვიდაცია. ისინი მზად იყვნენ შეგუებოდნენ ჩვენთან თანაარსებობას ეთნოსის სახით, მაგრამ არა როგორც დამოუკიდებელ ეროვნულ პროექტთან. და დღემდე არ სურთ შეგუება იმასთან, რომ აფხაზები — ეს არის ერი.
ჩვენც ხომ გავიარეთ ეროვნული კონსოლიდაციის გზა. ჩვენთვის ეს განვლილი ეტაპია და ჩვენ უკვე აღარ შეგვიძლია არსებობა სხვა ფორმით, გარდა ეროვნულ-სახელმწიფოებრივისა. მაგრამ ეს გაცნობიერება ქართულ საზოგადოებამდე, სამწუხაროდ, ვერანაირად ვერ მიდის. ამიტომ ჩვენ კვლავ ვიხილავთ ინგოროყვას მიმდევრების გამოჩენასაც და ყოველგვარ მსგავს ფსევდომეცნიერულ ბოდვასა და აგრესიულ გამოხტომებს. ეს ყველაფერი განმეორდება.
ამ პრობლემაზე მუშაობაა საჭირო. მე ვფიქრობ, რომ ამაზე უნდა ფიქრობდნენ აფხაზებიც და ქართველებიც, რადგან ქართული მხარე ამით არანაკლებ არის დაინტერესებული.
ინალ ხაშიგი: ამ თემის განსავითარებლად მინდა დავამატო: ის, რაც ბოლო 2–3 წლის განმავლობაში შეიმჩნევა, საოცრად ემთხვევა შემდეგ პროცესებს. 1990-იანი წლების დასაწყისიდან ახალ ქართულ სახელმწიფოს ჰქონდა გარკვეული მიზანი — საზოგადოება თავის ქვეყანას ხედავდა „სამხრეთ კავკასიის შვეიცარიად“. სააკაშვილის დროს საქართველოს უწოდებდნენ „დემოკრატიის შუქურას“, იყო აშკარა კურსი დასავლეთისკენ, ევროკავშირისკენ და ასე შემდეგ.
ბოლო ორი-სამი წლის განმავლობაში კი 180 გრადუსით აშკარა შემობრუნება მოხდა. გაჩნდა განცდა, რომ თავად ქართული ხელისუფლება ამბობს უარს ქვეყნის განვითარების ევროპულ გზაზე. და აი, როდესაც შენ 30 წლის განმავლობაში იმყოფები ერთ იდეოლოგიურ ჩარჩოში, ხოლო შემდეგ საზოგადოებას ართმევ ამ ორიენტირს, ამ „შუქურას“ და მიზნისკენ სწრაფვას, შენ უნდა შესთავაზო რაღაც ალტერნატივა.
ევროპული ვექტორის პარალელურად ყოველთვის არსებობდა ლოზუნგები „დავიბრუნოთ აფხაზეთი“ და „აღვადგინოთ ტერიტორიული მთლიანობა“. და ახლა, როგორც მე მეჩვენება, „ქართულმა ოცნებამ“ და იმ იდეოლოგიურმა ინსტიტუტებმა, რომლებიც პასუხისმგებელნი არიან იდეური პლატფორმების შემუშავებაზე, ვერაფერი იპოვეს იმაზე უკეთესი, ვიდრე დაბრუნებოდნენ იმას, რაც ქონდათ. ადრე იყო ევროპული გზა პლუს ტერიტორიული მთლიანობის აღდგენა. ახლა ევროპული გზა აღარ არის (სხვადასხვა მიზეზის გამო), მაგრამ დარჩა ეს თემა, რომლის გამოყენებაც შეიძლება.
ასტამურ ტანია: ჩვენ უნდა შევძლოთ პროგნოზირება. ჯერჯერობით მე ვერ ვხედავ იმის ნიშნებს, რომ სწორედ საქართველოს ხელისუფლება ატარებდეს ამ იდეოლოგიას. ვითარება ბევრად უფრო ღრმაა — ეს არის ძველი პატერნები მასობრივ ცნობიერებაში.
ჩვენ უნდა გვესმოდეს შემდეგი: საქართველოში ნებისმიერი შესაძლო კრიზისის დროს — პოლიტიკურის თუ ეკონომიკურის — დაქსაქსულმა პოლიტიკურმა ძალებმა შეიძლება სცადონ ანტიაფხაზური და ანტიოსური თემის გარშემო საზოგადოების გაერთიანება, ეგრეთ წოდებული „მთლიანობის აღდგენის“ ლოზუნგით. ამასთანავე, ახლა არავინ ამბობს პირდაპირ, რომ ეს მთლიანობის აღდგენა უნდა მოხდეს აფხაზი ხალხის განადგურების გზით, თუმცა მალე, შესაძლოა, ამის დამალვაც შეწყვიტონ. ზოგიერთ პოლიტიკურ მოღვაწეს შეიძლება გაუჩნდეს ცდუნება, რომ ეს ლოზუნგები ქართული საზოგადოების კონსოლიდაციისთვის გამოიყენოს.
ვფიქრობ, ეს ცდუნება დიდი იქნება, თუმცა ასეთი ნაბიჯი კატასტროფა გახდება. მე მესმის, რომ ჩვენთვისაც ამას ექნება უმძიმესი შედეგები, მაგრამ თავად საქართველოსთვისაც ეს კატასტროფით დასრულდება, რადგან ერთსა და იმავე მდინარეში ორჯერ შესვლა არ შეიძლება. თანაც, საქართველოს ახლა კონტექსტიც სულ სხვა აქვს და დემოგრაფიული სიტუაციაც განსხვავებულია.
ჩვენ უცნაურ სურათს ვაკვირდებით: საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ საქართველოს მოსახლეობა თითქმის განახევარდა, მაგრამ რატომღაც ლტოლვილთა რაოდენობა მათთან ოფიციალურად დღემდე ფასდება 300 ან თუნდაც 400 ათას ადამიანად.
უნდა ვაღიაროთ, რომ ამ ადამიანებისადმი დამოკიდებულება საქართველოს ხელისუფლების მხრიდან საკმაოდ ცინიკურია. მინდა შეგახსენოთ: როდესაც ლტოლვილებმა აფხაზეთი მასობრივად დატოვეს, აფხაზურმა მხარემ ქართულ მხარესთან მათი დაბრუნების შესახებ შეთანხმებას ხელი მოაწერა. აფხაზეთში ის საცხოვრებელიც კი, რომელიც იძულებით დაიკავეს სხვა ადამიანებმა, სპეციალურად არ ფორმდებოდა საკუთრებაში – გაიცემოდა მხოლოდ დროებითი ორდერი.
დეტალურად იყო შემუშავებული ლტოლვილთა ეტაპობრივი დაბრუნების პროცედურა. იქ მკაფიოდ ფიქსირდებოდა, რომ ისინი ვალდებულნი იყვნენ ეცნოთ ჩვენი კონსტიტუცია და ჩვენი კანონმდებლობა. ასევე მითითებული იყო, რომ პირები, რომლებიც სჩადიოდნენ სამხედრო დანაშაულებს ან ირიცხებოდნენ უკანონო შეიარაღებულ ფორმირებებში, შეიძლება დაქვემდებარებოდნენ სისხლისსამართლებრივ დევნას აფხაზეთის ტერიტორიაზე. ივსებოდა შესაბამისი სააღრიცხვო ბარათები. ამ პროცედურის მიხედვით, თვეში ათასზე მეტი ადამიანი უნდა დაბრუნებულიყო.
თუმცა, მაშინ ქართულმა ხელისუფლებამ განაცხადა, რომ ეს არ არის საკმარისი: ასე პროცესი 10 ან უფრო მეტ წელს გაიწელებაო და საჭიროა მასობრივი დაბრუნების უზრუნველყოფაო. საბოლოოდ, ისინი უარს ამბობდნენ იმ ლტოლვილთა რეგისტრაციაზეც კი, რომლებიც აფხაზეთში დაბრუნდნენ. უფრო მეტიც, ქართული მხარე საერთაშორისო ორგანიზაციებს მათი აღრიცხვის წარმოებას უკრძალავდა. რისთვის? მათ სჭირდებოდათ თავად ლტოლვილთა ფაქტორი, როგორც ზეწოლის ინსტრუმენტი. სწორედ ამიტომ, სხვათა შორის, ისინი არ ზრუნავდნენ მათ განსახლებაზე უშუალოდ საქართველოს ტერიტორიაზე. ლტოლვილთა ფაქტორი მათ სჭირდებოდათ პოლიტიკური ამოცანების გადასაჭრელად — იგივე ტერიტორიული მთლიანობისთვის. ამას არასოდეს უყურებდნენ, როგორც წმინდა ჰუმანიტარულ საკითხს.
ინალ ხაშიგი: თუ გახსოვს, 1999 წლის 1 მარტს — დღევანდელ დღესავით მახსოვს ის დღე — პრეზიდენტმა ვლადისლავ არძინბამ გამოაცხადა ქართველი ლტოლვილების გალის რაიონში დაბრუნების შესახებ. სწორედ ამ კონკრეტულ დღეს ისინი არ დაბრუნებულან, მაგრამ შემდგომში ამან სიგნალის როლი შეასრულა და ადამიანებმა დაიწყეს დაბრუნება.
ასტამურ ტანია: ჩვენს ტერიტორიაზე მაშინ 40 ათასზე მეტი ადამიანი დაბრუნდა.
ინალ ხაშიგი: დიახ, 40 ათასზე მეტი. ამასთანავე, გაეროს ლტოლვილთა უმაღლესი კომისარიატი მათ დიდხანს არ აღიარებდა და მათ ოფიციალურ მონაცემებში მხოლოდ რამდენიმე ასეული ადამიანი ირიცხებოდა.
ასტამურ ტანია: ანუ მათთან ოფიციალურად ირიცხებოდნენ მხოლოდ ისინი, ვინც საწყის ეტაპზე იყო დარეგისტრირებული შეთანხმებული პროცედურის მიხედვით. ხოლო შემდეგ ქართულმა მხარემ რეგისტრაციის ეს პროცესი ჩაშალა. ომის წინა დღეებში აფხაზეთში 240 ათასი ქართველი ცხოვრობდა. მაგრამ ამასთანავე ჩვენთან 1990-იანი წლების ბოლოს და 2000-იანი წლების დასაწყისში უკვე ცხოვრობდა 60 ათასზე მეტი ქართველი. საიდან ითვლიან ისინი 300 ათას ლტოლვილს? მე არ მესმის.
ინალ ხაშიგი: გარკვეულ პერიოდში სააკაშვილი ნახევარ მილიონზეც კი საუბრობდა.
ასტამურ ტანია: და ამ დროს არავინ იხსენებს რამდენიმე ათეულ ათას ოსს, რომლებიც საქართველოს ტერიტორიიდან განდევნეს.
საერთოდ, იცი, თუ შევხედავთ ისტორიას, ის ხანდახან ძალიან მეტაფორულად გამოიყურება. ქართველ მეფეთა დინასტია წარმოშობით სომხურია; საქართველოს ტერიტორიის მნიშვნელოვან ნაწილზე უფლებები მათ აფხაზთა სამეფო ოჯახთან ქორწინების წყალობით მიიღეს, ხოლო თამარ მეფის შემდეგ კი ფაქტობრივად ოსური დინასტიაა, რადგან თამარის ქმარი იყო დავით სოსლანი და მათ შვილს, სხვათა შორის, მეორე სახელად აფხაზური სახელი დაარქვეს. დღემდე ქართველი ისტორიკოსები ვერ ახერხებენ სახელ „ლაშას“ ქართული ენით განმარტებას.
ამავე დროს ისინი დაკავებულნი არიან რაღაც მითიური „ძველი აფხაზების“ ძებნით. უცნაური რამ გამოდის: თავად საქართველო დაყოფილია მკაფიო ისტორიულ რეგიონებად თავისი საზღვრებით, სადაც ცხოვრობენ კონკრეტული სუბეთნიკური და ეთნიკური ჯგუფები. მაგრამ როდესაც ისინი საუბრობენ აფხაზეთზე, ამტკიცებენ, თითქოს მკვიდრი მოსახლეობა ქართველები არიან, რომლებიც რატომღაც წარმოდგენილი არიან ერთდროულად რაჭველებით, კახელებით, მეგრელებითა და სვანებით. და ყველა ისინი იქ „მკვიდრნი“ არიან. როგორ შიეძლებოდა აფხაზეთის ცალკე აღებულ ტერიტორიაზე ასე მომხდარიყო? და ტოპონიმებიც მათი მიხედვით აქ სულ ქართულია.
ინალ ხაშიგი: არადა თავად სახელწოდებები „ჯორჯია“ და „გრუზია“ თურქულიდან მოდის.
ასტამურ ტანია: აი სწორედ. როგორ ხდება, რომ ეს „ძირძველი“ მოსახლეობა წარმოდგენილია სრულიად განსხვავებული ქართული სუბეთნიკური ჯგუფებით, რომლებიც თავად საქართველოში ხანდახან არც კი ესაზღვრებიან ერთმანეთს? მაგრამ აფხაზეთში ისინი ყველანი მკვიდრნი არიან. გამოდის, აფხაზები — ჩამოსული „აფსუები“ არიან, ხოლო ქართველები — მკვიდრი მოსახლეობა. და ტოპონიმებზეც იგივე ისტორიაა. კითხულობ მათ კვლევებს: აფხაზეთის ტერიტორიაზე ისინი პოულობენ ქართულ, სვანურ და მეგრულ ტოპონიმებსაც — ყველაფერს, აფხაზურის გარდა.
საოცარი ადგილია აფხაზეთი! საჭიროა შეიქმნას ცალკე საერთაშორისო ეთნოგრაფიული კომისია, რათა შეისწავლოს ეს ფენომენი.
კიდევ ერთხელ გავუსვამ ხაზს: აფხაზ და ქართველ ხალხებს შორის არსებული ყველა პრობლემა ყოფითი თემებიდან არ მომდინარეობს. ყოფით დონეზე ჩვენს შორის ყოველთვის ყველაფერი კარგად იყო. ჩვენ გვაქვს ბევრი მსგავსი ჩვეულება, გვქონდა ძალიან მჭიდრო მეგობრული, ნათესაური და კულტურული კავშირები. მაგრამ როგორც კი საუბარი ჩამოვარდებოდა ისტორიაზე ან პოლიტიკაზე, იწყებოდა უმწვავესი წინააღმდეგობები.
არ შეიძლება ისტორიის გამოყენება მტრის ხატის შესაქმნელად.
ისტორიით ისტორიკოსები უნდა იყვნენ დაკავებულნი.
ინალ ხაშიგი: ეს თემა რომ გავაგრძელოთ… საქართველოში ახლახან გარდაიცვალა კათოლიკოს-პატრიარქი ილია II და სულ ახლახან ტახტზე არჩეულ იქნა ახალი პატრიარქი შიო.
ილია II-ის ავტორიტეტი ქართულ საზოგადოებაში განუზომელი იყო. აფხაზურ საზოგადოებაში, გასაგები მიზეზების გამო, მის მიმართ დამოკიდებულება საპირისპირო იყო. ქართველებისთვის ის იყო ნომერ პირველი ფიგურა. და ახლა, ახალი კათოლიკოსის განხილვისა და არჩევის პროცესში, მე ვგრძნობდი, რომ მემკვიდრეს უყურებდნენ გადაჭარბებული მოლოდინების პრიზმაში — როგორც ადამიანს, რომელმაც ფიგურალურად უნდა შეცვალოს ილია II.
იყო ბევრი დისკუსია. უკვე შიოს არჩევის შემდეგ მე წავიკითხე პოლიტოლოგ არჩილ სიხარულიძის დიდი ინტერვიუ, რომელიც მასთან ჩაწერა ანასტასია კასკელოვამ — ძალიან ხარისხიანმა რუსმა ჟურნალისტმა. და მე გამიჩნდა განცდა, თითქოს ჩამძირეს 1980-იანი წლების ბოლოდან 1990-იანი წლების დასაწყისის ატმოსფეროში, ქართულ-აფხაზური ურთიერთობების გამწვავების პიკში.
იქ ჟღერდა ისეთი რამეები, როგორიცაა: „ჩვენ დავბრუნდებით, რათა ჩავახშოთ აფხაზები“, „ისინი ძალიან კომპაქტურად ცხოვრობენ, საჭიროა მათი განსახლება და გაფანტვა მთელ საქართველოში ან მსოფლიოში“. რაც შეეხება აფხაზ სასულიერო პირებს, რომლებიც განათლებას იღებენ რუსეთის სასულიერო სემინარიებში, შემოთავაზებულია სავალდებულო პირობა: მიემაგროთ მათ ქართველი მღვდლები, რათა მთელი საგანმანათლებლო პროცესი კონტროლ ქვეშ ქონდეთ. ასეთი რამეები… ეს ხომ წმინდა ოთხმოციანების ბოლოა.
ასტამურ ტანია: ეს, რა თქმა უნდა, დაკავშირებულია წარსულ პატერნებთან. მაგრამ იქ არის ახალი ამბავიც.
ინალ ხაშიგი: ახალი ამბავი? ჩემი აზრით, ამ თემების ძირი უფრო XX საუკუნის პირველი ნახევრისკენ — ოციან-ოცდაათიან წლებში მიდიან. აქედან ქრის გარკვეული ფაშიზმის სული, გესმის?
ასტამურ ტანია: დიახ, დიახ, სწორედ ეს არის.
ინალ ხაშიგი: აფხაზების აბსოლუტური, ტოტალური უგულებელყოფა. ჩვენ გვიყურებენ მხოლოდ და მხოლოდ როგორც პრობლემას, რომელიც უბრალოდ უნდა გააქრონ. არა კონფლიქტის გადაჭრა, არა რაღაცაზე შეთანხმება, არამედ ჩვენი, როგორც პრობლემის გაქრობა.
ასტამურ ტანია: დიახ, რადგან მათი ლოგიკით აფხაზებთან საუბარიც არ ღირს.
ინალ ხაშიგი: დიახ, არც ღირს. თითქოს ჩვენ მჟავაში უნდა ჩაგვასხა, რომ გვაქრეთ.
ასტამურ ტანია: გარდა ამისა არსებობს მოლოდინები, რომ რეგიონში რუსეთის პოზიცია როგორღაც შეიცვლება და ამით ისარგებლებენ. ან რუსეთს შეექმნება ისეთი შიდა პრობლემები, რომ იძულებული გახდებიან რეგიონი დატოვონ. ეს მოლოდინები თვალშისაცემია.
ინალ ხაშიგი: რაც შეეხება რუსეთთან მიმართებაში ილუზიებს. ზუსტად ორი წლის წინ, სწორედ მაისში, ქართული ხელისუფლება ქმნიდა განცდას (ალბათ მოსკოვთან გარკვეული არაფორმალური კონტაქტების იმედით), რომ რუსეთი საქართველოს ევროპულ გზაზე უარის თქმის სანაცვლოდ აფხაზეთს რაღაც ფორმით დაუბრუნდებდა. იყო კონფედერაციის შექმნის ილუზიები და მსგავსი რამ.
ასტამურ ტანია: ჩვენ ეს არაერთხელ განგვიხილავს.
ინალ ხაშიგი: დიახ, არაერთხელ განგვიხილავს. იყო ილუზია, რომ მოსკოვი მათ რაღაცას დაუბრუნებდა.
ასტამურ ტანია: მათთან ყოველთვის ვიღაცამ რაღაც უნდა დააბრუნოს: ან რუსეთმა, ან დასავლეთმა.
ინალ ხაშიგი: და მაშინ, სხვათა შორის, რიტორიკა აფხაზების მიმართ სრულიად სხვაგვარი იყო. ჟღერდა სიტყვები იმის შესახებ, რომ „ჩვენ ძმები ვართ“. იმ პერიოდში ჩვენ „აფსუებს“ არავინ გვეძახდა, მე სპეციალურად მივაქციე ამას ყურადღება.
ასტამურ ტანია: ნუ, რადიკალურ საჯარო სივრცეებსა და კომენტარებში ჩვენ ყოველთვის „აფსუებად“ ვრჩებოდით.
ინალ ხაშიგი: არა, გასაგებია, რაღაც არაკონტროლირებადი აფეთქებები ხდებოდა, მაგრამ ოფიციალური ან ოფიციალურთან ახლოსმყოფი რიტორიკის საერთო ლეიტმოტივი დადიოდა იქამდე, რომ „აფხაზები — ჩვენი ძმები არიან, ჩვენ უნდა შევრიგდეთ“. იყო ასეთი დამამშვიდებელი რიტორიკა. მაგრამ როდესაც ეს ილუზია გაიფანტა და „ქართულ ოცნებაში“ მიხვდნენ, რომ მოსკოვი არ აპირებს მათთვის აფხაზეთის „ჩუქებას“, ისევ დაიწყო დაძაბულობის ესკალაცია.
ასტამურ ტანია: მე ჯერჯერობით არ ვიტყოდი, რომ ეს პირდაპირ მთავრობიდან მოდის.
ინალ ხაშიგი: ნუ, ხელისუფლების მხრიდანაც ხშირად ჟღერს რიტორიკა „ოკუპირებულ ტერიტორიებზე“ და იმაზე, რომ „სანამ აფხაზეთს არ დაგვიბრუნებენ, განვითარება არ იქნება“. ესეც არსებობს. მაგრამ ახლა რუსეთთან მიმართებაში სხვა ასპექტი გაჩნდა, ფოკუსი შეიცვალა.
თუ ორი წლის წინ განიხილებოდა სცენარი „ჩვენ შევთანხმდებით რუსეთთან და ის დაგვიბრუნებს აფხაზეთს“, ახლა ილუზიები, რომ რუსეთი საღ გონებაზე ვინმეს რამეს აჩუქებს, უკვე აღარ არის. გაჩნდა სხვა ილუზია: „რუსეთი დაიშლება და მაშინ ჩვენ აფხაზებს თავად მივხედავთ“. სწორედ ასეთ განწყობებს ვხედავ, როდესაც სოციალურ ქსელებში შედიხარ.
ასტამურ ტანია: დიახ, ასეთი განწყობები არსებობს, რადგან, სამწუხაროდ, ქართული პოლიტიკური ელიტა არ არის უნარიანი ჩამოაყალიბოს ნათელი და ბედნიერი მომავლის სურათი. მათთვის ნათელი მომავალი ეს არის გამოგონილი წარსული. აქედან მოდის პრობლემებიც.
ამასთანავე სრულიად არ ფასდება გეოპოლიტიკური რეალიები. დავიწყოთ იქიდან, რომ თავად რუსეთის ყოფნა კავკასიაში ობიექტურად ქმნის უსაფრთხოების ჩარჩოებს რეგიონში, მათ შორის საქართველოსთვისაც. როგორიც არ უნდა იყოს მათი ორმხრივი ურთიერთობები, ეს ყალიბდება ავტომატურად და არა საქართველოსადმი რაიმე განსაკუთრებული სიყვარულის გამო.
რუსეთი — მსხვილი რეგიონალური მოთამაშეა თავისი შიდა და გარე ინტერესებით. თუ წარმოვიდგენთ, რომ მას მკვეთრად ამოაგდებენ რეგიონიდან, სიტუაცია სულაც არ არის სავალდებულო, რომ საქართველოს სასარგებლოდ შემოტრიალდეს. მაგრამ იქ ამაზე ცოტას ფიქრობენ.
ინალ ხაშიგი: იმ სცენარშიც კი, რომელსაც ისინი თავისთვის იდეალურად მიიჩნევენ.
ასტამურ ტანია: სხვა მომენტია — დემოგრაფიული სიტუაცია კარდინალურად შეიცვალა. თავის დროზე, როდესაც ქართული მოსახლეობა აფხაზეთში დიდი იყო, მათ დიალოგის უნარი არ აღმოაჩნდათ. ახლა შეიცვალა ყველაფერი: დემოგრაფია, ეკონომიკა. გაიზარდა ახალი თაობა.
ტერიტორიების დასახლების პრობლემა არსებობს თავად საქართველოშიც, იქ ისინი განიცდიან სერიოზულ დემოგრაფიულ ზეწოლას. ობიექტური მიზეზების გამო საქართველოს ტერიტორიაზე გაიზრდება თურქული ფაქტორი.
როგორც უკვე ვთქვი, ქართული საზოგადოების ყველაზე აქტიური ფენები ტოვებენ ქვეყანას. ეს პროცესი მასობრივ ხასიათს ატარებს, მოსახლეობის დინამიკა უარყოფითია. სხვათა შორის, ახალმა პატრიარქმა ამაზე ასევე ღიად ისაუბრა.
მე მეჩვენება, რომ ქართული პოლიტიკური ელიტის ამოცანაა (ჩემი დასარიგებელი არ არის, რა თქმა უნდა) — ობიექტურად შეაფასოს თავის გარშემო არსებული სამყარო, თავისი რეალური შესაძლებლობები და მეზობლებთან მშვიდობიანი თანაარსებობის გზები ეძებოს. ამისთვის კი მოუწევთ სერიოზული იდეოლოგიური დასკვნების გაკეთება.
ეს ხომ არ ეხება მხოლოდ აფხაზებს, არამედ პირდაპირ ეხება სომხებსაც. ჩვენ ვაკვირდებით მცდელობებს, ამოიშალოს სომხური მოსახლეობის როლი ქართული სახელმწიფოებრიობისა და საქალაქო კულტურის ჩამოყალიბებაში. არადა თბილისი დიდწილად ისტორიულად სომხური ქალაქი იყო.
საქართველო — ეს არის ძალიან მყიფე სახელმწიფოებრივი წარმონაქმნი, და შიდასაზოგადოებრივი კონსენსუსიც კი მყიფეა იქ. თუ ეს საზოგადოება არ გადადგამს ნაბიჯს შოვინიზმიდან უფრო ფხიზელი შეხედულებების ჩამოყალიბებისკენ, თუ ისინი არ გადაფურცლავენ ამ გვერდს და არ გამოიმუშავებენ რაციონალურ, ემოციურად სტაბილურ დამოკიდებულებას გარშემო სამყაროსადმი – მათ შეექნებათ დიდი პრობლემები. და ბუნებრივია ჩვენც შეგვექნება პრობლემები.
ჩვენ უნდა გვესმოდეს, რომ საქართველოს მხრიდან უსიამოვნებები შეიძლება ნებისმიერ მომენტში გველოდოს.
სხვათა შორის, შენ ახსენე სიხარულიძის ინტერვიუ. ახლა ვინმე იტყვის, რომ მისი მოსაზრებები არ არის რეპრეზენტატიულიო. მე კი მიმაჩნია, რომ ის ძალიანაც რეპრეზენტატიულია, რადგან ქართულ სივრცეში მას საჯაროდ არავინ ეწინააღმდეგება. მეორეც, კარგია, რომ ასეთი მასალები ჩნდება: ეს საშუალებას გვაძლევს შევინარჩუნოთ ფხიზელი მზერა და გვესმოდეს, რა ხდება ჩვენს მეზობლებთან. ჩვენ რეალისტურად უნდა ვაფასებდეთ სიტუაციას საქართველოში.
რა თქმა უნდა, საერთო სურათი ჯერჯერობით არც ისე სახარბიელოდ გამოიყურება.
მე ვფიქრობ, რომ ორივე ხალხის ფხიზელი პოლიტიკური ელიტები არსებული რეალობის განმუხტვისა და გამაღიზიანებელი ფაქტორების მოსახსნელად უნდა მუშაობდნენ. შენ სწორად თქვი, რომ ჩვენს მეზობლობას ვერსად გაექცევი. მეზობლებთან ჯობია გქონდეს კეთილი, სანდო ურთიერთობები. მით უმეტეს, რომ ისტორიაში აფხაზებსა და ქართველებს შორის თანხმობის მაგალითი ძალიან ბევრია.
ახლა ისინი უარყოფენ ჩვენს უფლებას ვიყოთ საკუთარი თავი, მაგრამ თუ ისინი ყურადღებით შეისწავლიან საკუთარ ისტორიას, დაინახავენ, რომ კონფლიქტური ურთიერთობების პერიოდი მოიცავს სულ რაღაც ას წელზე ცოტა მეტს. ეს კონფლიქტი კი საქართველოშიც და აფხაზეთშიც ერების ჩამოყალიბების პროცესებთან პირდაპირ არის ის დაკავშირებული.
დიდი პასუხისმგებლობა აკისრია სამეცნიერო წრეს, ინტელიგენციას. მეცნიერები არ უნდა ჰყვებოდნენ ბრბოს განწყობებს. მათ უნდა იპოვონ საკუთარ თავში სიმამაცე, თქვან ისეთი რამეები, რაც საზოგადოების ქცევას რაციონალურს გახდის.
აი, შენ ახსენე ეკლესია. ეკლესიის მიმართ არსებობს ცნობილი სიტყვა – დედა ეკლესია, მაგრამ აფხაზებისთვის ქართული ეკლესია არასოდეს ყოფილა დედა, ის ყოველთვის იყო დედინაცვალი, ვინაიდან გამოდიოდა არა ქრისტიანული, არამედ – ვიწრო ეროვნული პოზიციებიდან. ის პოზიციონირებდა და დღემდე ასე აგრძელებს, რომ ის არის დედა ეკლესია მხოლოდ ექსკლუზიურად ქართველებისთვის.
ინალ ხაშიგი: ნუ, ისტორიულად ხომ არსებობდა დამოუკიდებელი აფხაზეთის საკათალიკოსოც.
ასტამურ ტანია: დიახ, და თბილისის საყდართან მას არანაირი კავშირი არ ჰქონია.
ინალ ხაშიგი: ხოლო სტალინის დროს ეს ყველაფერი უკვე…
ასტამურ ტანია: დიახ, ეს ყველაფერი განვლილი ეტაპია. მაგრამ გავიხსენოთ საბჭოთა პერიოდი, როდესაც არსებობდა აფხაზეთის სსრ. საეკლესიო კათედრას აქ ხელმძღვანელობდა მიტროპოლიტი ილია II — ის ხომ აფხაზეთში საკმაოდ დიდხანს მსახურობდა. მაშინ იქმნებოდა შთაბეჭდილება, თითქოს საქართველოს საპატრიარქო პირდაპირ იყო დაინტერესებული იმით, რომ აფხაზებს შორის ქრისტიანობა არ გავრცელებულიყო, რომ შემდეგ შესაძლებელი ყოფილიყო მაღალი ტრიბუნებიდან ემტკიცებინათ აფხაზები მხოლოდ „წარმართები და მუსლიმები“ არიანო. ჩვენ ხომ გვახსოვს, რომ ასეთი განცხადებები ოთხმოციანების ბოლოს (ოთხმოცდაათიანების დასაწყისში) გაეროს ტრიბუნიდანაც კი კეთდებოდა.
არ ყოფილა არანაირი ძმური, ქრისტიანული სიყვარული.
იმედი მინდა ვიქონიო… მე მესმის, რომ ქართველებისთვის ილია II-ის დამსახურება დიდია, მაგრამ ჩვენთან ამას კავშირი არ აქვს, ჩვენ ჩვენი შეფასება გვაქვს მისი მოღვაწეობისა. და მაინც, შენი სიტყვებიდან გამომდინარე, ახალი კათოლიკოსი ტოვებს უფრო აწონილ-დაწონილის შთაბეჭდილებას. მინდა გვჯეროდეს, რომ ის არ წავა ნაცადი დესტრუქციული გზით, არამედ შეეცდება ილაპარაკოს ჰუმანიზმის ენაზე.
მე, სხვათა შორის, არცერთხელ არ მსმენია, რომ ქართულ ეკლესიას სერიოზულად ელაპარაკა შერიგებაზე, ძმობაზე ან ჩვენს საერთო სულიერ ფასეულობებზე. მსგავსი არაფერი გაჟღერებულა.
იმედი მინდა ვიქონიო, რომ ეკლესია ბოლოს და ბოლოს დაიწყებს ჭეშმარიტად ქრისტიანული როლის თამაშს. სხვაგვარად რაშია საჭირო საერთოდ ასეთი ორგანიზაცია? ამის გარეშე ის დარჩება მხოლოდ რიგით პოლიტიკურ ინსტიტუტად, რომელიც დროთა განმავლობაში გამოიფიტება.
ადრე თუ გვიან ნებისმიერი ეგზალტირებული მითოლოგია კლებულობს და მასთან ერთად კარგავს ავტორიტეტს ეკლესიაც. ამიტომ რელიგიური ინსტიტუტები უნდა იდგნენ პოლიტიკაზე მაღლა და ახსოვდეთ ის, რასაც ამბობდა მათი დამფუძნებელი.
ინალ ხაშიგი: თქვენ რომელ დამფუძნებელს გულისხმობთ?
ასტამურ ტანია: მე ვგულისხმობ ქრისტეს, რასაც ის ასწავლიდა, და არა ნოე ჟორდანიას.
ინალ ხაშიგი: ჩვენ ამით დავამთავრებთ. დღეს ჩვენ ვისაუბრეთ საქართველოზე და, ვფიქრობ, ამ თემას დავუბრუნდებით კიდევ არაერთხელ — დრო ახლა მშფოთვარეა.
მე გემშვიდობებით თქვენ. შეგახსენებთ, რომ დღეს ჩვენთან სტუმრად იყო ჩვენი მუდმივი პოლიტიკური მიმომხილველი ასტამურ ტანია. ასტამურ, დიდი მადლობა.
ასტამურ ტანია: თქვენც მადლობა.
