აფხაზეთის მთავარი გამოწვევები
აფხაზი ექსპერტები – გამოცემა „ჩეგემსკაია პრავდას“ რედაქტორი ინალ ხაშიგი და ისტორიკოსი, პოლიტოლოგი ასტამურ ტანია – აფხაზური საზოგადოებისთვის სამ აქტუალურ თემას განიხილავენ.
ინიციატივამ, რომლის მიხედვითაც დეპუტატობის კანდიდატად წარდგენის წინაპირობად აფხაზური ენის ცოდნა უნდა დაწესდეს, აფხაზურ საზოგადოებაში ცხარე კამათი გამოიწვია. ექსპერტები ხაზს უსვამენ, რომ აფხაზურ ენაზე მოსაუბრეთა რაოდენობა კრიტიკულად მცირეა. მათ მიაჩნიათ, რომ ენის გარეშე იდენტობის შენარჩუნება შეუძლებელია. ისინი საუბრობენ იმ აფხაზების რუსულენოვან სივრცეში ასიმილაციის საფრთხეზე, რომლებმაც დაკარგეს მშობლიური ენა. მათი აზრით ენის შესანარჩუნებლად საჭიროა კომპლექსური ზომების მიღება. ასევე საერთაშორისო გამოცდილების – მაგალითად ისრაელისა და უელსის – შესწავლა და გამოყენება.
აფხაზეთში ეს პროექტი შეაფასეს როგორც პროპაგანდის ინსტრუმენტი, რომელიც „ძალისმიერი გზით“ დაბრუნების ილუზიას ქმნის. ექსპერტები აკრიტიკებენ საქართველოში არსებულ რიტორიკას, რომელიც უარყოფს ქართულ-აფხაზურ კონფლიქტს და ყველა პრობლემა რუსეთ-საქართველოს კონფლიქტამდე დაჰყავს. ისინი საუბრობენ ქედმაღლობის, სხვისი ისტორიისა და კულტურისადმი უპატივცემულობის პოზიციიდან დიალოგის შეუძლებლობაზე. ექსპერტები გამოსავალს სუბიექტურობის ორმხრივ აღიარებასა და ოკუპირებული ტერიტორიების შესახებ საქართველოს კანონის გაუქმებაში ხედავენ (საქართველო, გაერო და მსოფლიოს უდიდესი ნაწილი აფხაზეთსა და სამხრეთ ოსეთს საქართველოს ტერიტორიებად მიიჩნევს – რედ. შენიშვნა).
სამხრეთ ოსეთისთვის, აფხაზეთისგან განსხვავებით, რუსეთის ფედერაციის შემადგენლობაში მყოფ ჩრდილოეთ ოსეთთან გაერთიანებისკენ სწრაფვა ბუნებრივი სურვილია. მოსკოვი კი ამ საკითხს თბილისთან ურთიერთობის დინამიკიდან გამომდინარე განიხილავს. ექსპერტები ასევე აღნიშნავენ, რომ სამხრეთ ოსეთში ხელმძღვანელად მაღალი რანგის რუსი ჩინოვნიკის დანიშვნა ადგილზე რუსული ფინანსური სახსრების ხარჯვის გაკონტროლებას უკავშირდება.
ინალ ხაშიგი: გამარჯობა! ეთერშია „ჩეგემსკაია პრავდა“. დღეს ჩვენ ვისაუბრებთ როგორც შიდა პრობლემებზე, ისე – გარეზეც. დღეს ჩვენი სტუმარია ასტამურ ტანია. ბუნებრივია, მასთან ერთად განვიხილავთ ამ მთავარ თემებს. ასტამურ, გამარჯობა.
ასტამურ ტანია: გამარჯობა!
ინალ ხაშიგი: დავიწყებ დღის აქტუალური საკითხით. გასულ კვირას პარლამენტი საარჩევნო კანონმდებლობაში შესატანი ცვლილებების მთელ პაკეტს განიხილავდა. მათ შორის აფხაზური ენის ცოდნის დონის განსაზღვრის მექანიზმს და იმას, თუ ვინ და როგორ შეამოწმებს დეპუტატობის კანდიდატების ენის ცოდნას.
საპარლამენტო არჩევნები უკვე კარსაა მომდგარი. ის მომავალი წლის დასაწყისში ჩატარდება. შესაბამისად, დრო, როგორც ყოველთვის, ცოტა გვაქვს. ჩვენ კი ყოველთვის ბოლო წუთს ვიწყებთ ხოლმე ყველაფერს.
მიუხედავად იმისა, რომ ეს თითქოს ტექნიკური საკითხი იყო, რატომღაც ყველა თემას ერთად მოუყარეს თავი და საბოლოოდ ეს საკითხი დღის წესრიგიდან ამოიღეს. ვფიქრობ, ნებისმიერ შემთხვევაში ეს საკითხში დღის წესრიგში კვლავ დაბრუნდება, ოღონდ მომდევნო სესიაზე. მიმდინარე სესიაზე იგი მნიშვნელოვანი ვერ გამოდგა.
ზოგადად, რას ფიქრობ მთელ ამ პოლემიკაზე იმის გათვალისწინებით, რომ კანონი იმის შესახებ, რომ დეპუტატებმა უნდა იცოდნენ აფხაზური ენა, კარგა ხანია მიღებულია. პარლამენტმა იგი 2021 თუ 2022 წელს მიიღო. ახლა საუბარია ტექნიკურ დეტალებზე: ვინ განსაზღვრავს ცოდნის ხარისხს და რა იქნება აუცილებელი ცოდნის კრიტერიუმები იმისათვის, რომ დეპუტატობის კანდიდატად დაგარეგისტრირონ.
ასეთი ტექნიკური საკითხია, თუმცა აფხაზურ საზოგადოებაში დიდი პოლემიკა გამოიწვია. გამოვიდნენ ადამიანები, პოლიტიკოსები, პოლიტიკური ორგანიზაციების ლიდერები. ამბობდნენ, რომ ჩვენ მზად არ ვართ ამ ცვლილებებისთვის.
მინდა მოვისმინო შენი აზრი ამასთან დაკავშირებით.
ასტამურ ტანია: აფხაზური ენა სავალალო მდოგმარეობაშია.
მე და შენ ეს საკითხი ჩვენი სახელმწიფოს დანიშნულებაზე მსჯელობისას არაერთხელ განგვიხილავს.
მე მეჩვენება, რომ ამ სახელმწიფოს ერთ-ერთი მთავარი ფუნქცია – არა ერთადერთი, მაგრამ ერთ-ერთი მთავარი ფუნქცია – არის აფხაზი ხალხის შენარჩუნების უზრუნველყოფა.
ახლა გვესმის ხოლმე, რომ თითქოს აფხაზურ იდენტობას აფხაზური ენის გარეშეც შეუძლია არსებობა. ადრეც გამოითქმებოდა მსგავსი მოსაზრებები.
ჩემი აზრით, ეს ძნელად თუ იქნება შესაძლებელი. იმიტომ, რომ ჩვენ გვყავს ბევრი რუსულენოვანი აფხაზი, რომელთაც მეც მივეკუთვნები. მე აფხაზურად საყოფაცხოვრებო დონეზე ვსაუბრობ.
აფხაზეთში გვყავს ბევრი ნამდვილი პატრიოტი, რომელიც, სამწუხაროდ, არ ფლობს აფხაზურ ენას. მაგრამ მათ უნდა ესმოდეთ, რომ მათი აფხაზური იდენტობა (თუნდაც არ იცოდნენ აფხაზური ენა) არსებობს, სანამ არსებობს აფხაზურენოვანი აფხაზი.
ვინც აფხაზური ენა არ იცის როგორც წესი, არის პირველი თაობა ვინც ამ ენას არ ფლობს. მათი მშობლები აფხაზურად საუბრობდნენ, მათ მომდევნო თაობას კი უფრო ნაკლებად ეცოდინება აფხაზური ენა. ეს იქნება ასიმილაცია.
მე უბრალოდ ვერ ვიგებ, თუ როგორ შეიძლება ფუნქციონირებდეს აფხაზი ხალხი საკუთარი ენის ცოდნის გარეშე. ჩვენთვის ეს თვითგადარჩენის საკითხია – როგორც ეთნიკური იდენტობის, ისე ეროვნული იდენტობის. ეს ცოტა განსხვავებული რამეებია.
ჩნდება კითხვა: თუ ენის გადარჩენის ფუნქციას ეს სახელმწიფო არ ასრულებს, რამდენად არსებობს ამ სახელმწიფოს შემდგომი არსებობის აზრი?
ჩვენ ენის საკითხს უნდა მივუდგეთ როგორც ჩვენი სახელმწიფოს ფუნქციონირების საბაზისო ამოცანას. ჩვენ კი სამწუხაროდ, ასე არ ვიქცევით.
ჩვენ გვაქვს ბევრი სხვადასხვა ინსტიტუტი, უნივერსიტეტი, სასკოლო, სასწავლო პროგრამები. ყველაფერი არის, ენა კი – ქრება.
ჩვენ აფხაზები ხშირად რუსულ ენაზე ვესაუბრებით ერთმანეთს. მაგრამ არსებობენ ხალხები, რომელთაც არც დამწერლობა აქვთ და არც სკოლები, თუმცა აგრძელებენ თავიანთ ენაზე საუბარს.
ინალ ხაშიგი: არც ტერიტორია აქვთ.
ასტამურ ტანია: არც ტერიტორია. საუბრობენ თავიანთ ენაზე, იმიტომ რომ მათთვის ეს ეთნიკური საზოგადოების თვითგადარჩენის ფაქტორია.
ინალ ხაშიგი: აი, ბოშები, მაგალითად.
ასტამურ ტანია: არა მხოლოდ.
ინალ ხაშიგი: ბოშები, რომელთაც არც საკუთარი ტერიტორია აქვთ, არც რაიმე დამწერლობა აქვთ, არაფერი აქვთ, საკუთრივ. მაგრამ ენა შეინარჩუნეს.
ასტამურ ტანია: მაგრამ მეგრელებიც! მიუხედავად იმისა, რომ თავს ქართველებად თვლიან მეგრული ენა მათთვის იდენტიფიკაციის მეორე მარკერია. ძირითად მასაში ყველამ იცის მეგრული ენა.
რა თქმა უნდა, დეპუტატის და საერთოდ აფხაზეთის მმართველი ელიტის მიერ ენის ცოდნის საკითხი ძალიან მნიშვნელოვანია. მისი ფიქციად ქცევა არ შეიძლება.
მესმის, რომ ეს ერთბაშად არ წყდება. ეს გიგანტური, კომპლექსური პრობლემაა. ეს განათლების პრობლემაა, ბევრი სხვა რამის პრობლემაცაა.
ჩვენი სახელმწიფო დამოუკიდებელი 33 წელია რაც არსებობს. ხომ მართალია? ალბათ გვქონდა დრო, რომ ამ გაგებით რამე შეგვექმნა.
იქნებ მიზეზი იმაშია, რომ ჩვენი მმართველი ელიტის ნაწილად გასახდომად, აუცილებელი არ არის აფხაზური ენის ცოდნა? იქნებ ამაში იმალება რაიმე მიზეზი?
ჩვენთან პრეზიდენტის არჩევნებშიც კი, აფხაზური ენის ცოდნის მიმართ მოთხოვნა რბილად რომ ვთქვათ საკმაოდ ფორმალურია. სახელმწიფოს მეთაურისთვის შეფასების კრიტერიუმები ძალიან დაბალია. ახლა არ მინდა კონკრეტულ მაგალითებზე საუბარი, მაგრამ ისინი აშკარაა.
მადლობა ღმერთს, მოქმედი პრეზიდენტი შესანიშნავად საუბრობს აფხაზურად. მაგრამ თუ ჩვენ მომავალშიც ასე მივუდგებით ამ საკითხს შემდეგი პრეზიდენტი ნახევრად აფხაზურენოვანი შეიძლება იყოს. უფრო რუსულენოვანი, და ნაკლებად აფხაზურენოვანი. ეს ხომ მაგალითს აძლევს სხვებს. ასე ყალიბდება უკვე სტერეოტიპი.
მმართველი ელიტა როგორც წესი ქცევის წარმატებულ მოდელს იყენებს ხოლმე. თუ წარმატებული ქცევის მოდელში აფხაზურის ცოდნა არ იგულისხმება – მაშინ ამას არც არავინ გამოიყენებს. ჩვენთან ენის ცოდნის მოთხოვნა კონსტიტუციაშია ჩაწერილი.
ესეც საკმაოდ ფაქიზი საკითხია, იქიდან გამომდინარე, რომ ჩვენთან მრავალეთნიკური საზოგადოებაა. ესეც მხედველობაში უნდა მივიღოთ. შემთხვევითი არ არის, რომ კანონში ჩაწერილია აფხაზური და რუსული ენების ცოდნა.
ორი ენის დომინანტობა აქ წინასწარ არის განსაზღვრული, ვინაიდან განათლებას, წვდომას რაღაც თანამედროვე ტექნოლოგიებთან, ცოდნას ჩვენ რუსული ენის მეშვეობით ვიღებთ. მსგავსი მაგალითები მსოფლიოში უამრავია.
ავიღოთ ინდოეთი, თუნდაც სინგაპური. მათთან ისეთი საბუნებისმეტყველო მეცნიერებების სწავლებაც კი, როგორიცაა ეკონომიკა, ყველაფერი ინგლისურ ენაზე მიმდინარეობს, მაგრამ ჩინური იდენტობის დაკარგვის გარეშე, იმიტომ რომ დიდ ყურადღებას აქცევენ ჩინური ენის, ჩინური ეთიკის სწავლებას. ეს ჰუმანიტარული დისციპლინები აყალბებენ ეროვნულ იდენტობას.
ჩვენც აი აქედან უნდა ამოვიდეთ. თუ ჩვენ კიდევ გადავდებთ ამ საკითხის მოგვარებას – მერე ეს არავის დასჭირდება.
ჩვენ ამჟამად გზაგასაყარზე ვიმყოფებით. მომდევნო თაობისთვის ეს სრულიად არააქტუალური პრობლემა იქნება. ეს უნდა იყოს დიდი, მიზანმიმართული პოლიტიკა, საბავშვო ბაღიდანვე.
სამწუხაროდ, იცი რა მოხდა უკვე? ურბანიზაციის გამო, აფხაზურენოვანი მოსახლეობის კვლავწარმოების ბუნებრივი გარემო, როგორიც აფხაზური სოფელი იყო, უკვე მნიშვნელოვნად დასუსტებულია. ჩვენ “ამის “სოფლის” იმედი არ უნდა გვქონდეს. ეს მოდელი აღარ მუშაობს.
ახლა აფხაზურ ენაზე უნდა ვიმუშაოთ, როგორც გადაშენების პირას მყოფ ენაზე. არსებობს უამრავი მაგალითი, როდესაც გადაშენების პირას მყოფი ენები აღადგინეს. გადაშენებულებიც კი აღადგინეს.
ისრაელი – ეს ყველაზე ნათელი მაგალითია. ჩამოვიდნენ ადამიანები ევროპისა და აზიის სხვადასხვა ქვეყნიდან და მათ ფაქტიურად ხელახლა ისწავლეს ენა, რომელიც მხოლოდ სასულიერო პირებისთვის იყო ხელმისაწვდომი. ის ენაც კი არა, არამედ მის ბაზაზე შეიქმნა თანამედროვე ენა. ახლა კი მასზე ყველა ისრაელელი საუბრობს. უელსიც კარგი მაგალითია, სადაც მნიშვნელოვნად გააუმჯობესეს მშობლიურ ენაზე მოსაუბრეთა რაოდენობა. საჭიროა თანამედროვე მეთოდოლოგიების გამოყენება.
ინალ ხაშიგი: ჩვენთან დიდხანს ვმსჯელობთ აფხაზური ენის განვითარების ხარისხზე ან პრობლემის მასშტაბზე. ვამბობთ, რომ არის პრობლემა, მაგრამ ნებისმიერი პრობლემა ყოველთვის სტატისტიკაა, ციფრები და ინდიკატორები.
კანონი აფხაზური ენის შესახებ 2007 წელს მიიღეს, რეალურად კი 2015 წლის მერე ამოქმედდა. ჩვენ მთელი ეს პერიოდი და მანამდეც, სხვათა შორის, ვსაუბრობდით იმაზე, რომ ენის მდგომარეობა ძალიან ცუდია. მაგრამ ამ პრობლემის ციფრებში გადმოცემა ჩვენ მთელი ამ დროის განმავლობაში არც კი გვიცდია. ანუ, არ გაგვიკეთებია შეფასება, არ ჩაგვიტარებია თუნდაც სოციოლოგიური გამოკითხვა რომ გაგვეგო, თუ რეალურად რა მდგომარეობაშია ენა. გაგვეგო იმ ადამიანების პროცენტული მაჩვენებელი, რომლებიც თავისუფლად ფლობენ, ანუ კითხულობენ, წერენ, თავისუფლად საუბრობენ აფხაზურად. გაგვეგო იმ ადამიანების რაოდენობა, რომელთაც შეუძლიათ მხოლოდ საყოფაცხოვრებო დონეზე გამოიყენონ აფხაზური ენა. პირობითად რომ ვთქვათ, ვიღაცამ შეიძლება მხოლოდ 500 სიტყვა იცის. ჩვენ ასეთი ასეთი სოციოლოგიური კვლევა, ასეთი გაზომვები არ გვაქვს. ამავდროულად, ჩვენ გვაქვს დაფინანსება აფხაზური ენის განვითარებისთვის.
ასტამურ ტანია: ინსტიტუციონალიზაცია ჩვენთან უბრალოდ გიჟურია.
ინალ ხაშიგი: დიახ, ინსტიტუციონალიზაცია არის.
ასტამურ ტანია: კანონებიც კი არის, თუმცა არაფერი მუშაობს ამ მიზნისთვის.
ინალ ხაშიგი: ამავდროულად, ჩვენ ვაფინანსებთ პროექტებს, მაგრამ თუ შენ ხარჯავ ფულს ამ პროექტებზე, შენ შენთვის უნდა გააცნობიერო, რომ ყოველწლიურად ხარჯავ უზარმაზარ თანხებს. ეფექტიანობის გაზომვაც არ ხდება. და ვფიქრობ, ჩვენთან ეს საუბრები უსასრულო იქნება, სანამ მხოლოდ იმაზე ვისაუბრებთ, რომ აფხაზური ენა აუცილებელია ყველამ იცოდეს, რომ ის კრიტიკულ მდგომარეობაშია.
ჩვენთან არასოდეს არაფერი შეიცვლება, სანამ პრობლემას თანამედროვე მიდგომებს არ მივუსადაგებთ. ეს პრობლემა სტატისტიკად უნდა გადავაქციოთ, გავიგოთ სად გვაქვს სუსტი ადგილები, საით რა ფინანსები მივმართოთ, სად არის უფრო ეფექტური ფინანსების ხარჯვა.
ასტამურ ტანია: ლივან მიქავა, ლივან ლაგულაა. ეს მაგალითები გვაქვს.
ინალ ხაშიგი: იმედი მაქვს, რომ მათ მხოლოდ ახლა დაიწყეს თავიანთი საქმის კეთება. ერთ-ორ წელიწადში მათაც ექნებათ გარკვეული კვლევები და შეფასებები. ამ მიმართულებით ისინი მოიპოვებენ გარკვეულ სოციოლოგიურ მონაცემებს. საერთოდ, როგორ არის საქმე იმ ჯგუფთან დაკავშირებით? თუ სწავლება მიმდინარეობს აი ამ პროგრამით, რომელსაც ისინი შეიმუშავებენ, რამდენად არის იქ წინსვლა? ანუ, ციფრებისა და გარკვეული „უხეში ბუღალტერიის“ გარეშე შეუძლებელია ენის განვითარება.
ასტამურ ტანია: პირველ რიგში, საერთაშორისო გამოცდილება ძალიან მდიდარია. ჩვენ ხომ ვხედავთ, რომ ის მეთოდოლოგია, რომლითაც აფხაზურ ენას ვასწავლით, თანამედროვე პირობებში აღარ მუშაობს. სასკოლო სახელმძღვანელოები გადატვირთულია აგრარული ლექსიკით, არადა, ჩვენი ცხოვრების წესი შეიცვალა — ბავშვებისთვის საინტერესო აღარ არის სოფლის მეურნეობის იარაღების სახელების ცოდნა.
შესაძლებელია სხვა დონეზე გადასვლა, მაგალითად, ისეთი სახელმწიფო საგრანტო პროგრამების შემოღება, რომლებსაც სხვადასხვა პროფილის სპეციალისტები განახორციელებდნენ.
არაფერი დაშავდება, თუ უცხოეთიდან მოვიწვევთ მათ, ვინც კარგად ფლობს მეთოდოლოგიას, რათა თავიანთი გამოცდილება გაგვიზიარონ.
ჩვენთან უკვე იყო მსგავსი ეპიზოდები — უელსშიც კი დადიოდნენ ჩვენები, თუმცა ეს ყველაფერი სისტემურ დონეზეა ასაყვანი.
მგონია, რომ, უბრალოდ უნდა ჩამოვყალიბდეთ. ჩვენ ხომ გარკვეულ საკითხებს ვდეკლარირებთ? მაგრამ ეს ხომ სუფრის საუბარი არ არის? თუ გვინდა, რომ ეს ყველაფერი რეალურ მოქმედებად ვაქციოთ, ამისთვის საჭიროა პროგრამები, ფინანსები, ადამიანური რესურსი, პრესტიჟის ამაღლება და სახელმწიფო პროპაგანდა.
დღეს ეს სიტყვა ბევრს არ უყვარს, თუმცა სახელმწიფო პროპაგანდის გარეშე საქმე არ კეთდება. სახელმწიფომ შესაბამისი პროგრამებით უნდა დანერგოს ამ საკითხის მნიშვნელოვნება. ამისთვის ხომ გვაქვს როგორც ტელევიზია, ისე სხვადასხვა ტელეგრამ-არხი და ინტერნეტ-რესურსი? ეს ყველაფერი, უბრალოდ, მიზანმიმართულად უნდა გამოვიყენოთ, რათა საერთო ამოცანაზე ვიმუშაოთ.
ინალ ხაშიგი: იმის გათვალისწინებით, რომ ჩვენი გადაცემა ექსკლუზიურად მხოლოდ ერთ თემას არ ეძღვნება და გვინდა სხვა საკითხებიც უფრო ღრმად განვიხილოთ, მაინც შემდეგ თემაზე გადავალ. თქვენ მიერ ნახსენები სიტყვა „პროპაგანდიდან“ ერთგვარ ხიდს გავდებ ახალ თემასთან.
ვფიქრობ ბევრმა, უფრო სწორად შენ და მათ, ვინც ასე თუ ისე ინტერესდება იმით, რასაც სხვადასხვა ტელეგრამ-არხზე ქართულ-აფხაზურ ურთიერთობებთან დაკავშირებით წერენ, წაიკითხა რომ საქართველოს განათლების სამინისტრომ ახლახან, საქართველოს ეკლესიის მონაწილეობითა და მხარდაჭერით, ქართველი სკოლის მოსწავლეებისთვის ჩაატარა ესეების კონკურსი თემაზე: „როცა აფხაზეთში დავბრუნდები “.
მესმის, ეს პროპაგანდის ინსტრუმენტია და ეს ადამიანები, ეს ბავშვები, აფხაზეთში არც დღეს და არც ხვალ არ დაბრუნდებიან. არ ვიცი, რა კრიტერიუმები ან ამოსავალი წერტილები არსებობდა ამ ესეების წერისასან შეფასებისას, მაგრამ რაკი ვიცი, როგორ არის აწყობილი ქართული პროპაგანდისტული მანქანა, მესმის, რომ კონტექსტი დაახლოებით ასეთია: „ჩვენ დავბრუნდებით ხვალ ან ზეგ და ეს იქნება საქართველო“.
როგორ უყურებ მსგავს ნაბიჯებს, რომლებიც ქართულ-აფხაზური კონფლიქტის მოგვარებაში პრაგმატულ მიდგომებს საერთოდ არ უწყობენ ხელს? ისეთ ქმედებებს, რომლებიც კიდევ უფრო მეტ პრობლემას აჩენენ და მხოლოდ ილუზიებს ამრავლებენ?
ასტამურ ტანია: საქართველოში სხვადასხვა პერიოდი იყო. აფხაზეთის მიმართ ხან აგრესიული განწყობები მწვავდებოდა, ხანაც პირიქით — დაძაბულობა იკლებდა და ურთიერთობის გარკვეული მოდელის შემუშავებასა თუ მოლაპარაკებებს ვცდილობდით; მოკლედ, სხვადასხვა ეტაპი გაიარა ამ პროცესმა.
ჩვენ უკვე არაერთხელ აღგვინიშნავს, რომ მხოლოდ საჯარო, ჩვენთვის ხელმისაწვდომი ინფორმაციით ვმსჯელობთ და შესაძლოა, სრულად არც კი ვიცით, რა ხდება სიღრმისეულად ქართული საზოგადოების შიგნით. თუმცა ის, რასაც საჯარო სივრცეში ვხედავთ, საკმაოდ შემაშფოთებელია.
თუნდაც ის კონკურსი, რომელზეც საუბრობ — ეს ხომ არ არის აფხაზებთან დიალოგის დამყარებაზე ორიენტირებული პროგრამა? იქ პირდაპირ წერია: „როცა დავბრუნდები აფხაზეთში“. აფხაზებისთვის კი ეს ფრაზა ავტომატურად ასე გრძელდება — „ძალისმიერი გზით“, ყოველგვარი საუბრისა და დიალოგის გარეშე. სხვაგვარად როგორ უნდა დაბრუნდე, თუ არა ძალისმიერი გზით?
ჩვენმა წინა გადაცემამ რამდენიმე ქართველი კომენტატორის კრიტიკა გამოიწვია, თუმცა ჩვენ სრულიად სხვა ამოცანა გვქონდა: ვცდილობდით გვეჩვენებინა, რომ მსგავსი მიდგომებით აფხაზებთან საუბარი არ გამოვა.
ზოგიერთი იქამდეც კი მიდის, რომ ამტკიცებს — აფხაზები აფხაზები კი არა, „აფსუები“ არიანო. საქმე მიდის მათ „უნტერმენშებად“, უკულტურო, ველურ მთიელებად წარმოჩენამდე.
პირადად მე სიტყვა „მთიელში“ სათაკილოს ვერაფერს ვხედავ — მით უმეტეს, რომ ქართველების მნიშვნელოვანი ნაწილიც მთაში ცხოვრობს და სხვადასხვა სუბეთნიკური ჯგუფისგან შედგება, ამიტომ ქართველებიც, გარკვეულწილად, მთიელი ხალხია.
ჩვენს ირგვლივ მცხოვრები მეზობლებიც მთიელები არიან, რომლებიც ათასწლეულების განმავლობაში ჩვენ გვერდით ცხოვრობენ. ამიტომ, საჭიროა მეტი პატივისცემა და გამოთქმების შერჩევა.
როდესაც ჩვენ„ველურ ადიღეურ ტომებად“ მოგვიხსენიებ და იქვე ამბობ — ჩერქეზებთან და ადიღეელებთან ურთიერთობა უნდა დავამყაროთო, ეს ხომ ურთიერთგამომრიცხავი რამ არის?
ასეთი ამპარტავნული პოზიციით შენთან არავინ ილაპარაკებს, მით უმეტეს — კავკასიაში.
ეს ნიშნავს, რომ სამხედრო მოქმედებებისთვის უნდა მოვემზადოთ. თუმცა, როგორც წესი, ვინც ასეთ კომენტარებს წერს, თავად საბრძოლო მოქმედებებში მონაწილეობას არ იღებს. შედეგები კი შეიძლება სავალალო აღმოჩნდეს როგორც ჩვენთვის, ისე მთელი საქართველოსთვის, რადგან ომი აბსოლუტურად არაპროგნოზირებადია და ჯაჭვურ რეაქციას იწვევს.
სადამდე მიიყვანს ომი რეგიონს? როგორ მოიქცევიან გარე მოთამაშეები? ეს არავინ იცის — ომების მთელი ისტორია ამას მოწმობს, განსაკუთრებით მაშინ, როცა საქმე გაჭიანურებულ კონფლიქტებს ეხება. ჩვენ ხშირად გვინახავს, რომ გეგმავენ ერთს და სრულიად სხვა შედეგს იღებენ, რადგან ნებისმიერ ქმედებას ყოველთვის მოჰყვება უკუქმედება.
აი, ეს უნდა გავითვალისწინოთ. არ უნდა გადავაბიჯოთ იმ ზღვარს, სადაც სამხედრო მოქმედებები იწყება.
პირველ რიგში კი, მტრის ხატის გაღვივებას უნდა ვერიდოთ. ამით განსაკუთრებით ეკლესია არ უნდა დაკავდეს. თუკი ეკლესია თავისი დამაარსებლის, იესო ქრისტეს მცნებებს მიჰყვება, მან იდეოლოგიური ინსტრუმენტის როლი კი არ უნდა შეასრულოს, არამედ — შემრიგებლური.
გასაგებია, რომ ყველგან ადამიანები არიან და შეცდომებს უშვებენ, მაგრამ ხანდახან მაინც ხომ უნდა გავიხსენოთ სახარებისეული სწავლება? უნდა გავაცნობიეროთ, რომ ამპარტავნული პოზიციიდან, სხვისი ისტორიისა და კულტურის უპატივცემულობით, არანაირი დიალოგი არ შედგება. ეს არის პირველი საბაზისო პირობა, რომლის გარეშეც საუბარს აზრი არ აქვს.
ჩვენს ირგვლივ რა ქარებიც უნდა უბერავდეს, საქართველოში არსებობს ილუზია თითქოს არსებობს მხოლოდ რუსულ-ქართული კონფლიქტი, ხოლო ქართულ-აფხაზური კონფლიქტი საერთოდ არ არსებობს.
ეს კონფლიქტი დიდი ხანია არსებობს და წინა გადაცემაში უკვე ვისაუბრეთ, როგორ ყალიბდებოდა იგი ეროვნული სახელმწიფოების მშენებლობის პროცესში. ამ ეტაპის სათავეების უგულებელყოფა ან მათთვის ზურგის შექცევა საქმეს არ უშველის.
საბაზისო პირობა ურთიერთპატივისცემაა.
მეორე მხრივ, უნდა ვნახოთ, რა პრაქტიკული საკითხებით შეიძლება შევადგინოთ დღის წესრიგი — თუნდაც მცირე და ნაკლებად ამბიციური საკითხებით, რომლებიც სიტუაციის დეესკალაციისა და დაპირისპირების პრევენციის საშუალებას მოგვცემს, რადგან დაპირისპირება ჯერ ადამიანების გონებაში იწყება.
უნდა არსებობდეს ალტერნატიული იდეები. როგორც უკვე ვთქვით, ეს შეიძლება იყოს საზღვრისპირა ვაჭრობა, ტრანსპორტი თუ ენერგეტიკა. ღვთის წყალობით, ამ სფეროებში თანამშრომლობა ისედაც არსებობს და სწორედ ამ გზით უნდა გადაიჭრას ყველა დანარჩენი საკითხიც.
მეორე – ვიფიქროთ მოლაპარაკებების ფორმატის რეკონსტრუქციაზე, სადაც კონფლიქტის მხარეები იქნებიან წარმოდგენილნი.
ეს რისთვის არის საჭირო? ეს საჭიროა იმისთვის, რომ თუ ჩვენ რამეზე შევთანხმდებით, შევძლოთ რაიმე სახის შუამავლობით დოკუმენტის ხელმოწერა, რათა ვაღიარებდეთ ერთმანეთის სამართლებრივ სუბიექტობას.
ეს პროცესი ადრეც მიდიოდა. გადაცემიდან გადაცემაში ერთსა და იმავეს ვამბობთ — ასეთი გამოცდილება ჩვენ გვქონდა 2008 წლამდე. ჩვენი საკუთარი მაგალითები, კარგი მაგალითები.
ინალ ხაშიგი: ამისათვის საჭიროა რომ ქართველებმა შეცვალონ ან გააუქმონ კანონი ოკუპაციის შესახებ.
ასტამურ ტანია: დიახ, საჭიროა გაუქმდეს კანონმდებლობა ოკუპირებული ტერიტორიების შესახებ ან მოხდეს მისი ტრანსფორმაცია.
თუკი ჩვენ ორიენტირებულნი ვართ იმაზე, რომ მშვიდობით გადავჭრათ პრობლემა, მაშინ ჩვენ უნდა წავიდეთ აი ამ გზით – ურთიერთპატივისცემის, კულტურის, საკუთარი თავის, მეზობლების და ა.შ. პატივისცემის გზით.
ეს, სხვათა შორის, აუცილებელია ქართველებისთვისა, იმიტომ, რომ იქ ყალიბდება სრულიად მცდარი წარმოდგენა საკუთარ როლზე მიმდებარე სამყაროში – თითქოს შენ ხარ ლამის დედამიწის ჭიპი.
დიახ, ამპარტავნება – ყველაზე საშინელია ცოდვათაგან, რომელსაც თან სდევს მრავალი სხვა.
ინალ ხაშიგი: სხვათა შორის, 2008 წელს სწორედ ამან დააღალატა სააკაშვილი.
ასტამურ ტანია: დიახ, ახლა საქართველოში ასეთი რთული სიტუაციაა. პირველ რიგში, ნათელია, რომ არანაირი ევროინტეგრაცია არ იქნება მომავალში, იმიტომ რომ თვით ევროკავშირსაც არ აქვს გარკვეულობა.
საქართველო ძალიან შორეულია, ევროკავშირის პერიფერიაც კი ვერ ეწოდება ვერც საქართველოს და ვერც სომხეთს.
არსებობს გეოგრაფია, არსებობენ ადგილობრივი, რეგიონული მოთამაშეებიც. ბუნებრივია, მათ შორის ევროკავშირიც იგულისხმება, მაგრამ ის არ არის დომინანტი მოთამაშე სამხრეთ კავკასიის რეგიონში.
არსებობენ სხვა, უფრო გავლენიანი მოთამაშეები. მაგალითად – რუსეთი, ირანი.
ჩვენ არ ვიცით როგორ განვითარდება სიტუაცია ირანში. არავინ იცის, ძალიან ბევრი სუბიექტური ფაქტორი მუშაობს იქ. შეიძლება ირანში საშინელი ომი დაიწყოს, შეიძლება ამ კონფლიქტიდან ირანი უფრო ძლიერი გამოვიდეს და ასეთ შეთხვევაში ის ჩვენს რეგიონშ უფრო მეტი როლის თამაშს დაიწყებს. არის ასევე თურქეთი, თავისი მზარდი გაველენებით როგორც აზერბაიჯანზე, ისე სომხეთზე, კომუნიკაციებზე და, საერთოდ, ცენტრალურ აზიაზე. ის ძალიან ამბიციური მოთამაშეა.
ახლა ისეც ჩანს, თითქოს რუსეთი გადის სამხრეთ კავკასიიდან.
ახალი საერთაშორისო სტატუს-კვო არ ჩამოყალიბებულა, ძველი კი – დანგრეულია. ძველ სტატუს-კვოში, ე.წ. იალტა-პოტსდამის სისტემაში, საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ რაღაც სიახლეები იქნა შეტანილი. ეს სისტემა, აშკარად, ნაკერებზე სკდება და დაინგრა.
სანამ მიმდინარეობს ახალი წესრიგის ფორმირება, იმაზე საუბარი, რომ ვინმე წავიდა ან ვინმე მოვიდა ამ რეგიონში – არასწორი იქნება. ეს ბრძოლა ახლაც მიმდინარეობს.
გვინდა, რომ მალე დამთავრდეს ყოველივე ეს, მაგრამ, გულახდილად რომ ვთქვათ, არ მჯერა, რომ ყოველივე ეს საერთაშორისო მასშტაბით ძალიან მალე დამთავრდება.
ჩვენ მაინც უნდა შევეცადოთ მომავლის პროგნოზირება, რისკებისა და საფრთხეების დანახვა. ოჯახმა შეიძლება მოკლე პერსპექტივაზე იფიქრობს, მაგრამ სახელმწიფო ვალდებულია უფრო შორსმიმავალი გეგმები და ხედვები ქონდეს.
ამიტომ, ყველა ამ სირთულიდან გამომდინარე, არ არის საჭირო ზედმეტი ილუზიების შექმნა.
უნდა აკეთო ის, რაც შენზეა დამოკიდებული. ჩვენზე რა არის დამოკიდებული?
პირველ რიგში, ჩვენ შეგვიძლია ხელი შევუწყოთ რეგიონულ მშვიდობას, შესაძლო თანამშრომლობის განვითარებასა და კომუნიკაციების აღდგენას.
იდეალური იქნებოდა, თუ სამხრეთ კავკასიაში არსებული ყველა კომუნიკაცია ამუშავდებოდა. მე მეჩვენება, რომ ეს რეალისტური ამოცანაა; უფრო სწორად, ნაყოფიერი საქმეა, რომლითაც შეიძლება დაკავდე – ისე, რომ შეჯერდეს სხვადასხვა შიდა თუ გარე მოთამაშის ინტერესები. და რაც ყველაზე მთავარია, შეიქმნას პირობა გრძელვადიანი მშვიდობისთვის.
აი, მაშინ ჩვენი რეგიონისთვის ამ მიმდინარე გრანდიოზული ძვრების ნეგატიური შედეგები, შესაძლოა, შემცირდეს. და როდესაც საერთაშორისო სტაბილურობა დამყარდება, ჩვენ მასთან უმცირესი დანაკარგებით მივიდეთ.
ყველაზე მთავარია – არ დავუშვათ ადამიანური დანაკარგები. ადამიანის სიცოცხლის ფასეულობა ჩვენთან წინა პლანზე უნდა იყოს. განსაკუთრებით ისეთი ხალხებისთვის, როგორებიც არიან აფხაზები და ქართველები – რადგან მცირერიცხოვანი ერები ვართ.
ჩვენთან ადამიანის სიცოცხლეს სხვა განზომილება აქვს. გასაგებია, რომ თითოეული ადამიანი უნიკალურია, მაგრამ ჩვენ გვაქვს კიდევ სხვა, დემოგრაფიული ფაქტორიც, რომელიც ძალიან გვთრგუნავს.
ჩვენ ყოველივე ეს უნდა გავითვალისწინოთ.
თუ ჩვენ ისეთ საკითხებს დავისახავთ მიზნად, როგორიცაა საკუთარი თავის გადარჩენა, მეზობლებთან ურთიერთობა – მაშინ ამ მოდელებთან მუშაობა უფრო ადვილი იქნება.
მუშაობაა საჭირო, მათ შორის მოაზროვნე ადამიანების. საჯარო მუშაობაა საჭირო.
ინალ ხაშიგი: მე გადავერთვები კიდევ ერთ თემაზე. სამხრეთ ოსეთის დე ფაქტო პრეზიდენტმა გაგლოევმა თავისი გადადგომის შესახებ გამოაცხადა. ამავდროულად მან აღნიშნა, რომ დაინიშნა ვლადიმერ პუტინის მრჩევლად, რომელსაც იგი ახლახან მოსკოვში შეხვდა.
თავის გამოსამშვიდობებელ განცხადებაში იგი გადადგომას იმით ხსნიდა, რომ ოსეთი დგას იმ გზაზე, რომელზეც სამხრეთ ოსეთის ხალხი ოცნებობდა – ჩრდილოელ ძმებთან, ჩრდილოელ ოსებთან გაერთიანებაზე. საერთოდ, როგორც მივხვდი, საუბარი ისევ მიდის ერთიანი სამხრეთ ოსური სახელმწიფოს შექმნის იდეაზე. თუმცა, არ ვიცი.
ასტამურ ტანია: არა სამხრეთ-ოსური, არამედ უბრალოდ ოსური.
ინალ ხაშიგი: ოსური სახელმწიფოსი, დიახ. მაგრამ რუსეთის ფედერაციის ფარგლებში. როგორ უყურებ საერთოდ ამ პროცესს? იმის გათვალისწინებით, რომ ეს იდეა, იგი მთელი 30 წელია, 30 წელზე მეტია, ასე თუ ისე არსებობს სამხრეთ-ოსურ საინფორმაციო სივრცეში, სამხრეთელი ოსების, პოლიტიკოსების რიტორიკაში.
ასტამურ ტანია: ამაშია ჩვენს შორის არსებითი სხვაობაც და ეს გასაგები მიზეზებით აიხსნება. სამხრეთელი ოსები – კავკასიური მასშტაბით საკმაოდ მრავალრიცხოვანი ოსი ხალხის ნაწილია. კავკასიისთვის რამდენიმე ასი ათასი ადამიანი მნიშვნელოვანი რიცხვია.
თავიდანვე ეს ირედენტისტული მოძრაობა იყო. სწორედ ეს განასხვავებს მას ჩვენი ეროვნული მოძრაობისგან, რომელიც საკუთარი, დამოუკიდებელი სახელმწიფოს შექმნისთვის იბრძოდა. ეს ნაწილია ეროვნული ოსური პროექტისა და ვფიქრობ, მხოლოდ სამხრეთ ოსეთზე რომ ყოფილიყო დამოკიდებული და არა მოსკოვზე – ეს იდეაშიდიდი ხნის წინ იქნებოდა რეალიზებული.
თუმცა მოსკოვს თავისი მოსაზრებები აქვს. ვფიქრობ, რუსეთი ამ საკითხს უდგება როგორც რეგიონული მოთამაშე. ჩვენ ვხედავთ, რომ მიმდინარეობს მოსკოვსა და თბილის შორის ურთიერთობების, თუნდაც არაფორნალურ დონეზე მოწესრიგებისა მცდელობები.
აშკარაა, რომ ეს სამხრეთოსური საკითხი დახურული არ არის. მე მეჩვენება, რომ ესეც თავისებური დემონსტრირებაა იმისა, რომ სამხრეთ ოსეთის სრული ინტეგრაცია ჩრდილოეთ ოსეთთან (რუსეთის ფედერაციის სუბიექტის სახით) კვლავ დღის წესრიგშია. ეს აჩვენებს, რომ პროცესი ღიაა და იგი შეიძლება როგორც ერთი, ისე მეორე მიმართულებით განვითარდეს. ეს კი დამოკიდებულია იმაზე, თუ როგორ წარიმართება ურთიერთობები მოსკოვსა და თბილისს შორის უახლოეს პერსპექტივაში. ეს პირველი ფაქტორია.
მეორე ფაქტორი, როგორც მე მეჩვენება, არის ის, რომ სამხრეთ ოსეთის დამოუკიდებელ სახელმწიფოდ აღიარებიდან დღემდე ვერ მოხერხდა ფინანსური სახსრების ხარჯვაზე ეფექტური კონტროლის დამყარება. თანაც, არა მხოლოდ ხარჯების კონტროლი, არამედ მათი მიმართულებების განსაზღვრაც, რის გამოც ეფექტი გაცილებით მაღალი შეიძლებოდა ყოფილიყო.
მე მეჩვენება, რომ ეს ყველაფერი შეიძლება დაკავშირებული იყოს იმასთან, რომ პრემიერ-მინისტრად გამოცდილი რუსი ჩინოვნიკი დაინიშნა, რომელიც ახლა მოვალეობას შეასრულებს და, ალბათ, არჩევნებშიც მიიღებს მონაწილეობას.
ინალ ხაშიგი: თუმცა ის ეთნიკური ოსია.
ასტამურ ტანია: დიახ, იგი ეთნიკური ოსიცაა, მაგრამ ჩრდილოელი ოსია, დიგორელი. ეს ფაქტორიც ჩვენ არ უნდა შევაფასოთ არასაკმარისად.
ის მთლად ადგილობრივად არ აღიქმება, მაგრამ ადგილობრივ ადმინისტრაციულ სისტემაში ინტეგრირებული ჩინოვნიკია. ალბათ, ამას მოჰყვება რაიმე სხვა საკადრო ცვლილებებიც. ეს ფაქტორიც გასათვალისწინებელია.
პრინციპულად, რაიმე ახალი არ ხდება, იმიტომ რომ ეს პროცესი პირველ რიგში სამხრეთ ოსეთის სურვილების ფარგლებში მიმდინარეობს.
ინალ ხაშიგი: მიმდინარე და აქამდე არსებული დისკურსის ნაწილია
ასტამურ ტანია: რა თქმა უნდა, ეს არის ნაბიჯი შემდგომი ინტეგრაციის მიმართულებით, მაგრამ საკითხი არ არის დახურული.
ეს დამოკიდებულია რეგიონული სიტუაციის განვითარებაზე, ქართულ-რუსულ ურთიერთობებზე, უფრო ფართოდ რუსეთის ურთიერთობებზე სხვა მოთამაშეებთან – შეერთებულ შტატებთან, ევროპასთან და ა.შ., ესეც ახდენს გავლენას. აი ესეც უნდა გვქონდეს მხედველობაში.
ნებისმიერ შემთხვევაში, ჩვენ სამხრეთ ოსეთის ხალხს ვუსურვებთ, რომ მათი ბედი ისე წარიმართოს, როგორც მათ თავად სურთ.
ინალ ხაშიგი: მაგრამ ყოველივე ეს მაინც კიდევ ერთხელ უსვამს ხაზს, რომ ეს სხვადასხვა დღის წესრიგი იყო. თუ აფხაზებისთვის სხვა ალტერნატივა არ არსებობდა, გარდა საკუთარი დამოუკიდებელი სახელმწიფოს შენებისა, სამხრეთ ოსეთისთვის გაერთიანების იდეა ყოველთვის დომინირებდა – აღიარებამდეც და აღიარების შემდეგაც. თუმცა პერიოდულად ეს იდეა უკანა პლანზე გადადიოდა ხოლმე. მიუხედავად ამისა, ოსი ხალხის გაერთიანების თემა ყოველთვის არსებობდა.
ახლა სახეზეა მმართველობითი სისტემური კრიზისი. ეს კრიზისი არამხოლოდ მათთან არსებობს, მაგრამ სამხრეთ ოსეთში, მრავალი ფაქტორის – მათ შორის ადამიანური და ბუნებრივი რესურსების, მდებარეობისა და ეკონომიკური პოტენციალის გათვალისწინებით, განსაკუთრებით საგრძნობია.
ბუნებრივია, ასეთ პირობებში წარმოიშობა პრობლემები. ამ პრობლემების გამოსასწორებლად ისინი ცდილობენ თავიანთი მომავალი სხვა პროექტების პრიზმაში უფრო მიმზიდველად და მდგრადად დაინახონ.
თუ ხედავენ, რომ არსებულ სტატუსში სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკის პროექტი რაღაცნაირად ვერ ამართლებს, გამოსავალს ჩრდილოეთ ოსეთთან გაერთიანებაში ეძებენ. მით უმეტეს, ასეთი ხედვები იქ ყოველთვის არსებობდა.
ასტამურ ტანია: მათთვის ეს ბუნებრივია.
ინალ ხაშიგი: პრეზიდენტობის ყველა კანდიდატი საუბრობდა ამაზე. და თვით პრეზიდენტის ვადამდელი გადადგომა მეტყველებს იმაზე, რომ არსებობს რეალურად მმართველობითი კრიზისი.
ასტამურ ტანია: იქ იყო ლეგიტიმურობის კრიზისი.
ინალ ხაშიგი: და მხარდაჭერა ეცემოდა. მე მეჩვენება, რომ ყველაფერი რაიმე უფრო უარესი სცენარების თავიდან ასაცილებლად მოხდა.
ასტამურ, ალბათ ამ თემაზე საუბრით დავასრულებ ჩვენს გადაცემას.
ასტამურ ტანია: გმადლობთ.
ინალ ხაშიგი: დიდი მადლობა. შენ მოგვეცი ვრცელი პასუხები ბევრ ისეთ თემაზე, რომლებიც, სამწუხაროდ, მიუხედავად დღევანდელ თანამედროვე კონტექსტში მათი ფუნდამენტური ხასიათისა, მაინც არ იწვევს დიდ ყურადღებას. მიუხედავად ამისა, გმადლობ. ნახვამდის, მომავალ შეხვედრამდე!
დიახ, და სხვათა შორის, დამავიწყდა მეთქვა: ალბათ იცით, ახლახან მომიხსნეს „უცხოეთის აგენტის“ სტატუსი. რუსეთის იუსტიციის სამინისტრომ ამ რეესტრში ერთი წელზე მეტი ხნის წინ შემიყვანა და ახლა მანვე ამომიღო იქიდან. ჩემს ცხოვრებაში ამით ცოტა რამ შეიცვალა – მე არც სადმე დავრბოდი, არც რაიმე თხოვნით მიმიმართავს ვინმესთვის და არც რომელიმე კაბინეტის ზღურბლები მიცვეთია. მაგრამ აი, ასეთი ფაქტი მოხდა.
ასტამურ ტანია: ჩავთვალოთ ეს, როგორც რუსეთის დამოკიდებულების ვექტორის ცვლილება აფხაზეთში არსებული საჯარო პოლიტიკის მიმართ.
ინალ ხაშიგი: აფხაზეთში არსებული საჯარო პოლიტიკა – დიახ, ასტამურ ტანიამ ჩემს მაგივრად ყველაფერი თქვა.
იმედს გავუცრუებ ბევრს – ჩემს ცხოვრებაში არაფერი შეცვლილა. მე ვიყავი ჟურნალისტი და კომენტარს ვუკეთებდი პოლიტიკურ მოვლენებს. ვამბობდი ყოველთვის იმას, რასაც ვფიქრობდი.
გავაგრძელებ საუბარს იმავე რიტმსა და ტონალობაში. გმადლობთ.
ასტამურ ტანია: ნახვამდის.
