თურქეთი და აფხაზეთი
2026 წლის ივნისის ბოლოდან თურქეთში მიმდინარეობს საზოგადოებრივი კამპანია სახელწოდებით „დავასრულოთ აფხაზეთის იზოლაცია“. კამპანიის მთავარი ინიციატორები არიან თურქეთში მცხოვრები აფხაზური დიასპორის აქტივისტები, ასევე ჩერქეზული საზოგადოებრივი წრეების წარმომადგენლები.
ინიციატივას მხარი დაუჭირა თურქეთის ლეიბორისტულმა პარტიამ EMEP-მა (Emek Partisi). მოგვიანებით კამპანიას მხარი დაუჭირეს თურქეთის რამდენიმე ოპოზიციური პარტიის წარმომადგენლებმაც: DEM Parti – ხალხთა თანასწორობისა და დემოკრატიის პარტია; TİP – თურქეთის მშრომელთა პარტია; Yeni Parti – ახალი პარტია; DEVA – დემოკრატიისა და პროგრესის პარტია; Saadet Partisi; Gelecek Partisi – მომავლის პარტია. მხარდაჭერა გამოთქვა Yeni Yol – საპარლამენტო ჯგუფმა, რომელიც რამდენიმე პარტიის დეპუტატებს აერთიანებს.
2026 წლის 5 აგვისტოს ამ პოლიტიკური ძალების წარმომადგენლებმა ერთობლივი პრესკონფერენცია გამართეს. პარლამენტარებმა ანკარას შემდეგი ნაბიჯების გადადგმისკენ მოუწოდეს:
აფხაზურ მედიაში აღნიშნული კამპანია საკმაოდ მწირად და ზედაპირულად გაშუქდა. შეიძლება ითქვას, რომ ადგილობრივმა პოლიტიკურმა ხელმძღვანელობამ და მედიამ ამ პროცესს სათანადო ყურადღება არ დაუთმეს.
გთავაზობთ აღნიშნულ საკითხზე რამდენიმე ადგილობრივი ექსპერტის კომენტარს. მათი პასუხებიდან შემდეგი ძირითადი აქცენტები შეიძლება გამოიყოს:
კითხვები და ექსპერტთა პასუხები:
კითხვა: აგვისტოდან თურქეთში მიმდინარეობს კამპანია „დავასრულოთ აფხაზეთის იზოლაცია“, რომლის მიზანია აფხაზეთსა და თურქეთს შორის პირდაპირი სატრანსპორტო კავშირების დამყარება და აფხაზური პასპორტის თურქეთში შესვლისთვის ვალიდურ დოკუმენტად აღიარება. თქვენი აზრით, როგორ შეეძლო აფხაზეთს ამ ინიციატივის განხორციელებისთვის ხელის შეწყობა? უნდა გავუწიოთ თუ არა უფრო აქტიური მხარდაჭერა კამპანიაში მონაწილე ჩვენს თანამემამულეებს?
რესპონდენტი 1: უდავოდ, მათ უფრო აქტიურად უნდა დავუჭიროთ მხარი და ეს მხარდაჭერა აფხაზური საზოგადოების ყველა დონეზე და ყველა ფენაში უნდა გამოვლინდეს.
ასევე ვფიქრობ, რომ უაღრესად მნიშვნელოვანია, ყველასთვის ნათლად განვმარტოთ, რა უპირობოდ დადებით შედეგებს მოიტანს ასეთი განვითარება აფხაზეთის ყველა მცხოვრებისთვის. ამჟამად ისეთი შთაბეჭდილება იქმნება, რომ ამ ინიციატივას, უპირველეს ყოვლისა, ეთნიკური აფხაზები უჭერენ მხარს. არ მიმდინარეობს სათანადო მუშაობა იმის ასახსნელად, თუ რა პერსპექტივები გაუჩნდება აფხაზეთის ყველა მცხოვრებს, თუკი ეს საკითხი დადებითად გადაწყდება.
როგორც ჩანს, ასეთი მასალები საერთოდ არ არსებობს ან, სულ მცირე, ძალიან ცოტაა. ყოველ შემთხვევაში, მე არ შემხვედრია რაიმე სერიოზული ანალიტიკური ხასიათის პუბლიკაცია, რომელიც, მაგალითად, ეკონომიკური და კულტურული დეიზოლაციის პერსპექტივებს წარმოაჩენდა, ან აჩვენებდა, რა შესაძლებლობები გაუჩნდებოდათ ახალგაზრდებს, მათ შორის ცოდნის მიღებისა და განათლების მიღების თვალსაზრისით.
ზოგადად რომ ვთქვათ, თავად თურქეთის რესპუბლიკა აფხაზეთში დახურულ თემად რჩება. ანუ, ერთი მხრივ, გვინდა, თურქეთის მხრიდან აფხაზეთის იზოლაცია დავასრულოთ, მაგრამ, შესაძლოა, ამ შემთხვევაში საკითხის შებრუნებაც ღირდეს და ვიკითხოთ: რეალურად, რამდენად ბევრი რამ იციან თურქეთის მოქალაქეებმა აფხაზეთის შესახებ?
ვფიქრობ, რომ დღეს თურქეთის მოქალაქეებმა აფხაზეთის შესახებ შესაძლოა უფრო მეტი იცოდნენ, ვიდრე აფხაზეთის მოქალაქეებმა – თურქეთის შესახებ. შეიძლება, გარკვეულწილად ვაზვიადებ, მაგრამ ჩემი აზრის არსი ასეთია: რაოდენ პარადოქსულადაც უნდა ჟღერდეს, თურქეთის ჩვენდამი ურთიერთობის დეიზოლაცია უნდა მოხდეს ჩვენი მხრიდან.
ვფიქრობ, ეს იქნებოდა გულწრფელი საუბარი – ერთმანეთისკენ გადადგმული ნაბიჯები, როდესაც ჩვენც რეალურ ძალისხმევას ვიჩენთ. როგორც თურქი პოლიტიკოსები, საზოგადო მოღვაწეები და ჩვენი თანამემამულეები მუშაობენ ამ მიმართულებით თავიანთი მხრიდან, ჩვენც ყველაფერი უნდა გავაკეთოთ იმისთვის, რომ თურქეთი აფხაზეთის მოქალაქეებისთვის უფრო ხელმისაწვდომი გავხადოთ.
სინამდვილეში, თურქეთის შესახებ რა ვიცით, გარდა რამდენიმე სტერეოტიპული წარმოდგენისა? ფაქტობრივად, თითქმის არაფერი. ამიტომ ვფიქრობ, ამ მიმართულებით ბევრი რამის გაკეთება შეიძლება, მათ შორის, სხვათა შორის, უშუალო, საზოგადოებრივ დონეზე კავშირების დამყარებისა და თანამშრომლობის საწყისი ფორმების განვითარების თვალსაზრისით – მაგალითად, თურქ მედიკოსებთან თანამშრომლობის გზით.
რესპონდენტი 2: ნებისმიერ შემთხვევაში, სახელმწიფომ ყველაფერი უნდა გააკეთოს, რათა, ერთის მხრივ, დაძლიოს აფხაზეთის იზოლაცია და, მეორე მხრივ, მიაღწიოს მისი სახელმწიფოებრიობის რაც შეიძლება ფართო საერთაშორისო აღიარებას. ამ თვალსაზრისით, მოქალაქეებს სახელმწიფოსგან არ გამოვყოფდი: სწორედ ამ მოქალაქეებმა განსაზღვრეს თავის დროზე, რომელ სახელმწიფოში სურდათ ცხოვრება.
ეს შეესაბამება იმ პრინციპებს, რომლებსაც ჩვენი სახელმწიფოებრიობის იდეა ეფუძნება. ამიტომ სახელმწიფომ, ხელისუფლების სახით, ეს პრინციპები თავისთავად უნდა გაითვალისწინოს და ყველა საერთაშორისო პლატფორმაზე ამ მიმართულებით ყველა შესაძლო ნაბიჯი გადადგას.
რესპონდენტი 3: ვფიქრობ, აფხაზეთს შეეძლო აფხაზურ საზოგადოებაში ემუშავა და განემარტა, რას ნიშნავს იზოლაცია და როგორ შეიძლება დეიზოლაციამ პრაქტიკულად შეცვალოს ადამიანების ცხოვრება და გააუმჯობესოს აფხაზეთის მოსახლეობის ცხოვრების ხარისხი. ჩემი აზრით, ქვეყნის შიგნით შესაძლებელი იქნებოდა უფრო დეტალური დისკუსიის გამართვა სხვადასხვა ჯგუფთან, სხვადასხვა მედიაარხსა და მედიაპლატფორმაზე, ასევე უნივერსიტეტში. მიზანი იქნებოდა ამ ინიციატივის არსისა და აფხაზეთისთვის მისი მნიშვნელობის განმარტება, კერძოდ, მსოფლიო ასპარეზზე აფხაზეთის ყოფნის ნორმალიზება.
გარდა ამისა, ჩემი აზრით, ამ განხილვების შედეგები აუცილებლად უნდა გავაცნოთ ჩვენს თანამემამულეებსაც. ერთია, უბრალოდ ისაუბრო ამ საკითხზე და გააზიარო შესაბამისი პუბლიკაციები, და სულ სხვაა, როდესაც აფხაზეთიდან მხარდაჭერასა და უკუკავშირს იღებ. ასეთი მხარდაჭერისა და უკუკავშირის გარეშე ამ პროცესის გაგრძელება და უფრო მასშტაბური გახდომა ძალიან რთულია.
კითხვა: კამპანია ოფიციალურ აფხაზურ მედიაში პრაქტიკულად არ შუქდება. თქვენი აზრით, რა შეიძლება იყოს ამის მიზეზი?
რესპონდენტი 1: რაც შეეხება კამპანიას, რომელსაც ჩვენი მედია არ აშუქებს, ვფიქრობ, ამის მიზეზი ვიწრო, ლოკალური აზროვნებაა. ჩვენს პოლიტიკაში ეს ტენდენცია სულ უფრო მეტად იჩენს თავს.
სამწუხაროდ, ბოლო წლებში დიდი იდეების ნაკლებობა შეინიშნება, რასაც თან ახლავს მუდმივი წუწუნი და ჩივილი, განსაკუთრებით ყოფილი პრეზიდენტის, ბჟანიას მხრიდან. ეს ტენდენცია მანამდეც არსებობდა და დღესაც გრძელდება, თუმცა არც ისე მკვეთრად და არც იმგვარ აბსოლუტურ ფორმაში, როგორც მისი მმართველობის დროს: „ჩვენ არაფრის მაქნისები ვართ, დამოუკიდებლად არაფრის გაკეთება არ შეგვიძლია, ხელჩაკიდებულები დაგვატარებენ, არაფერი გამოგვდის, ვიღაცას უნდა შევყურებდეთ და მის მითითებებს ველოდოთ.“ ჩვენ შევყურებთ სხვებს და ამიტომ ის, ვინც მუდმივად ვიღაცას შეჰყურებს, ირგვლივ ვეღარაფერს ამჩნევს. ის მხოლოდ საკუთარი ცხვირის იქით კი არა, სხვისი პირის იქითაც ვერაფერს ხედავს. სწორედ ასე ვითარდება ყველაფერი.
რატომ უნდა ვეძებოთ გრძელვადიანი პერსპექტივა? რატომ უნდა ვიფიქროთ ეროვნულ სტრატეგიაზე? რატომ უნდა ვიფიქროთ იმაზე, რისი ჩადებაც აქ და ახლა ჯიბეში ან პირში არ შეგვიძლია, რათა მომდევნო რამდენიმე დღე, შესაძლოა, კვირა ან თვე, ნოყიერად და ბედნიერად ვიცხოვროთ – თუკი ამის უფლებას მოგვცემენ და თუ სათანადოდ მოვიქცევით?
ამ ინიციატივასთან დაკავშირებით კი ისეთი განცდა არსებობს, რომ ვიღაცამ შეიძლება გადაწყვიტოს, თითქოს სათანადოდ არ ვიქცევით. და ამგვარ გონებრივ თამაშებში, სადაც მსჯელობენ იმაზე, რა არის სწორი და რა – არასწორი, სამწუხაროდ, უპირატესობას სისტემა მოიპოვებს.
აფხაზურ პოლიტიკაში საბოლოოდ და შეუქცევადად, თუმცა არა მთლიანად, არამედ, ჩემი აზრით, მისი მეინსტრიმული ნაწილის ფარგლებში, უპირატესობა „მამონამ“ – ფულისა და მატერიალური კეთილდღეობის კულტმა – მოიპოვა. სწორედ ეს მართავს დღეს აფხაზურ ისტებლიშმენტს და არა მხოლოდ მას: ბევრი ამომრჩევლისგანაც საკმაოდ მკაფიო და აშკარა სიგნალები მოდის ამ მიმართულებით. საბედნიეროდ, ყველასგან არა, მაგრამ ბევრისგან.
ამიტომაც „სწორი ქცევის“ კურსის გავლა გვიჭირს. ეს, სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, პავლოვის ძაღლების გზაა. სირთულეებსა და დაბრკოლებებს ვაწყდებით, მაგრამ მაინც, დიდი გაჭირვებითა და წინააღმდეგობებით, ამ გზას გავდივართ.
როგორც ჩანს, ამგვარი ადამიანებისთვის ეს ინიციატივა განსაკუთრებით მიუღებელია, რადგან ის მათ ამ ტენდენციისგან აშორებს. იგი აჩვენებს, რომ თუ ნებისყოფას გამოიჩენ – თუნდაც მინიმალურს – და წინ აღუდგები გარემოებებს, რომლებიც ერთი შეხედვით გადაულახავი ჩანს, შედეგის მიღწევა მაინც შესაძლებელია.
უცებ გვახსენდება ის, რაც დღევანდელი გადასახედიდან თითქმის მეამბოხე აზრად შეიძლება მოგვეჩვენოს: ჩვენ საქართველოს აგრესიას წინააღმდეგობა გავუწიეთ, გავუძელით და გავიმარჯვეთ ისე, რომ დღევანდელი გადასახედიდან ეს წარმოუდგენლად და აუხსნელადაც კი შეიძლება ჩანდეს. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, როგორც ჩანს, დღევანდელ აფხაზურ ისტებლიშმენტს არც კი უჩნდება კითხვა, თუ რა გადაწყვეტილებებს მიიღებდნენ მისი წარმომადგენლები იმდროინდელ ვითარებაში. სამწუხაროდ, დღეს აღარ გვყავს არც ვლადისლავ არძინბა, არც ზურაბ აჩბა და არც იური ვორონოვი. დავკნინდით და დავპატარავდით, და ჩვენთან ერთად ჩვენი პოლიტიკური კლასიც დაკნინდა.
რესპონდენტი 2: ჩემი აზრით, ეს ჩვეულებრივი კომპლექსებია, რომლებიც შარშანდელ საპრეზიდენტო არჩევნებსა და საარჩევნო კამპანიის დროს არჩეულ ტონს უკავშირდება – შავ პიარს და მსგავს მეთოდებს. მაშინ ადამიანებს, რომლებიც ხელისუფლებას უპირისპირდებოდნენ ან მის მხარდამჭერთა ბანაკს არ მიეკუთვნებოდნენ, თურქეთის აგენტებად აცხადებდნენ.
მაგალითად, აქტიურად ვრცელდებოდა ამბავი, თითქოს ოპოზიციური კანდიდატი არძინბა რაღაც მითიური პროთურქული ძალების ფავორიტი იყო. ყველამ იცოდა, რომ ეს ჩვეულებრივი ტყუილი გახლდათ, ისეთი, როგორიც საარჩევნო კამპანიებს ხშირად ახასიათებს. მიუხედავად ამისა, ვფიქრობ, ამ მითმა მაინც იმუშავა.
ახლა ყველას ეშინია, რომ პროთურქული ძალების წარმომადგენლის იარლიყს მიაკერებენ. ეს ხდება მიმდინარე გეოპოლიტიკური პროცესების ფონზე, როდესაც ამ სფეროში მოქმედი ყველა მოთამაშის მიმართ უნდობლობა არსებობს. ვითარებაში, როდესაც რუსეთი მსოფლიოს ნახევარს უპირისპირდება, სხვადასხვა სახის ფობია იჩენს თავს. დასავლეთი, მართლაც, ალბათ რუსეთისთვის ნომერ პირველი მტერია, ხოლო ევროკავშირი უკრაინას უპირობოდ უჭერს მხარს. თუმცა არსებობენ რეგიონული მოთამაშეებიც, რომელთა მიმართაც კითხვები არსებობს და რომელთა მიმართაც ასევე იგრძნობა უნდობლობის ჩრდილი.
ამ კონტექსტში თურქეთიც მეტოქედ აღიქმება და ნებისმიერი საუბარი იმ პოლიტიკაზე, რომლის გატარებაც ჩვენს ხელისუფლებას თურქეთის ტერიტორიაზე შეეძლო, ორაზროვნად და ეჭვის თვალით იქნება აღქმული. ალბათ სწორედ ამიტომ იჩენს ჩვენი ხელისუფლება ასეთ სიფრთხილეს.
რესპონდენტი 3: ჩემი აზრით, ეს უაღრესად მნიშვნელოვანია და ეს საკითხი მეორე კითხვასთანაც მიგვიყვანს. ერთი მხრივ, რა თქმა უნდა, საჭიროა ბალანსის დაცვა. როგორც გვესმის, საერთაშორისო ასპარეზზე აფხაზეთის ყოფნის ნებისმიერი გამოვლინება ყოველთვის იწვევს საქართველოს ხელისუფლების უარყოფით რეაქციას, რის შემდეგაც ისინი ყველანაირი ხერხით, პატიოსანი იქნება ეს თუ არაკეთილსინდისიერი, ცდილობენ ამ პროცესისთვის ხელის შეშლას.
შესაბამისად, ეს პროცესი აფხაზურ მედიაში უნდა განიხილებოდეს და შუქდებოდეს, თუმცა ზოგიერთ საკითხს სტრატეგიული მიდგომა სჭირდება. ალბათ, ღირს გარკვეული დისტანციის შენარჩუნება და იმის ჩვენება, რომ ეს პროცესი წამოიწყეს ჩვენმა თანამემამულეებმა, რომლებიც დღეს თურქეთის რესპუბლიკის მოქალაქეები არიან, და რომ ეს მათი პირადი ინიციატივაა. ბუნებრივია, ეს პროცესები კოორდინირებული უნდა იყოს და აფხაზეთთან, ისტორიულ სამშობლოსთან, კავშირიც უნდა არსებობდეს.
ამავე დროს, ამ პროცესის დასაცავად შესაძლებელია და საჭიროცაა, რომ ზოგჯერ სტრატეგიული ბალანსი შევინარჩუნოთ და დაველოდოთ შესაფერის მომენტს. როგორც უკვე ვთქვი, აფხაზეთში შესაძლებელია უფრო აქტიურად განვიხილოთ თავად დეიზოლაციის საკითხი და ის სარგებელი, რომელიც მას აფხაზეთისთვის მოაქვს. ყოველთვის ვამბობ, რომ ჩვენი მთავარი მიზანი საერთაშორისო აღიარების ყოვლისმომცველი და მრავალმხრივი მიღწევაა. მაგრამ ამ მიზნამდე მისასვლელად საჭიროა პროცესი, რომლის ფარგლებშიც მოკლევადიანი და საშუალოვადიანი მიზნების მიღწევას შევძლებთ.
ამჟამად, ჩემი აზრით, აფხაზეთის დეიზოლაციას უპირატესად ჰუმანიტარული ხასიათი აქვს. თუ ის სათანადოდ განხორციელდება, უამრავ პრობლემას გადაჭრის: უზრუნველყოფს გადაადგილების შესაძლებლობას და შექმნის პირობებს იმისთვის, რომ აფხაზეთი სათანადოდ იყოს წარმოდგენილი და მისი ხმა ისმოდეს.
კითხვა: აფხაზეთის ფარგლებს გარეთ გამოითქმის მოსაზრებები, რომ კამპანია შესაძლოა არა მხოლოდ ჰუმანიტარულ, არამედ პოლიტიკურ მიზნებსაც ისახავდეს. თქვენი აზრით, რამდენად საფუძვლიანია ასეთი შეხედულება?
რესპონდენტი 1: ამ შემთხვევაში ეჭვქვეშ დგება თურქეთის რესპუბლიკაში აფხაზეთის დეიზოლაციის კამპანიის ინიციატორთა გზავნილის გულწრფელობა და უნებურად გვახსენდება გამოთქმა: ქურდს ქუდი ეწვის. ანუ, კონკრეტულად ვინ გამოდის ამ ინიციატივის კრიტიკოსად? როგორც იტყვიან, ვინც უცოდველია, პირველი მან ისროლოს ქვა.
ეს ყველაფერი, რა თქმა უნდა, წმინდა წყლის პოლიტიკური ინსცენირება და უღირსი მანიპულაციაა, რომელიც ჩვენი მხრიდან ოდნავ ყურადღებასაც კი არ იმსახურებს. მხოლოდ ერთი რამ უნდა გვესმოდეს: თუ ეს ინიციატივა ვიღაცას ძლიერ აღიზიანებს, თუ ვინმე კატეგორიულად ეწინააღმდეგება მას და გამალებით ეძებს არგუმენტებს მის გასალანძღად, დასაცინად და დასაკნინებლად, ეს აშკარა ნიშანია იმისა, რომ ინიციატივა ვიღაცის პოლიტიკურ ინტერესებს ეხება.
დღეს, ისევე როგორც მთელი ბოლო რამდენიმე ათწლეულის განმავლობაში, ჩვენი მომავლისთვის, ჩვენი, როგორც ერის, არსებობისა და გადარჩენისთვის პოლიტიკური ბრძოლის უმწვავეს ეტაპზე ვიმყოფებით. ჯერ კიდევ საბჭოთა პერიოდიდან ცდილობდნენ ჩვენთვის გაუქმებისა და გაქრობის პოლიტიკის თავს მოხვევას, ხოლო ქართულ ნაციონალიზმს უკვე მრავალი წელია ვუპირისპირდებით. დღეს ამ მოვლენას სხვა პრობლემური ფაქტორებიც ემატება, იმ მოვლენას, რომლის წინააღმდეგაც ჩვენს ხალხს საკუთარი შესაძლებლობების ფარგლებში უწევდა წინააღმდეგობის გაწევა.
1992 წლიდან ამ წინააღმდეგობამ უკვე აშკარად შეიარაღებული ხასიათი მიიღო და მაშინ ჩვენ გავუძელით ამ ყველაფერს. ის ადამიანები, რომლებიც დღეს სხვადასხვა მხრიდან აკრიტიკებენ, დასცინიან და აკნინებენ ამ იდეას – აფხაზეთის იზოლაციის დასრულებას – რა თქმა უნდა, ჩვენი მეგობრები არ არიან. სულ მცირე, დიდი ეჭვით შევხედავდი ყველას, ვინც ამ ინიციატივის ჩაშლას ცდილობს: ვინ არის, რას წარმოადგენს და როგორ წარმოაჩენს საკუთარ თავს? მომავალში, ან თუნდაც უკვე დღეს, როგორ უნდა მოვნიშნოთ და დავახასიათოთ ეს ცალკე მდგომი ადამიანები? უფრო სავარაუდოა, რომ საქმე სისტემურ მიდგომასთან გვაქვს, რადგან გარკვეული ტენდენციები სერიოზულ საფრთხეზე მიუთითებს: საფრთხეზე, რომ ბევრ მოთამაშეს, რომლებიც ჩვენს გარშემო მოქმედებენ, შესაძლოა, უფრო სუვერენულ, მართლაც სუვერენულ და უფრო დამოუკიდებელ აფხაზეთთან მოუწიოს გამკლავება.
ბევრისთვის, სამწუხაროდ, არა მხოლოდ გარე მოთამაშეებისთვის, არამედ ქვეყნის შიგნით მომრავლებული სხვადასხვა პოლიტიკური ფიგურისთვისაც, ასეთი პერსპექტივა შესაძლოა ყელში გაჩხერილი ძვალივით იყოს. თუმცა ეს მნიშვნელოვანი მომენტია, რომელიც გვახსენებს ერთ არსებით რამეს: თუ არ გეშინია, საკუთარი პოლიტიკური ნება და დამოუკიდებელი მოქმედების უნარი გამოავლინო, მთების გადადგმაც შეგიძლია. სწორედ ასეთი უნდა იყოს ჩვენი რეაქცია ამ ინიციატივაზე. მან უნდა განგვიმტკიცოს რწმენა, რომ ყველაფერს სწორად ვაკეთებთ.
რესპონდენტი 2: ნებისმიერ ჰუმანიტარულ საკითხს ყოველთვის ახლავს პოლიტიკური განზომილება. თუ თურქი პოლიტიკოსები ჩვენი პრობლემის განხილვას დაიწყებენ, ადრე თუ გვიან წამოიჭრება უშუალოდ პოლიტიკასთან დაკავშირებული საკითხები: ქართულ-აფხაზური ურთიერთობები, ომი და კონფლიქტის ისტორია. ნებისმიერ შემთხვევაში, ეს უკვე პოლიტიკურ საკითხად იქცევა. მეორე მხრივ, რაც უფრო მეტს საუბრობენ აფხაზეთზე, მით უფრო იზრდება ინტერესი მისი ისტორიისა და ქვეყანაში არსებული დღევანდელი ვითარების მიმართ, რის გამოც ამ კამპანიის მხოლოდ ჰუმანიტარულად მიჩნევა სულ უფრო რთული ხდება. პოლიტიკა ყოველთვის იქნება წარმოდგენილი, თუნდაც არაპირდაპირი ფორმით.
ჩვენთვის რაიმე რისკს ვერ ვხედავ. ჩვენი მდგომარეობა, პირობითად რომ ვთქვათ, ნულოვან ეტაპზეა და ნებისმიერი მცირე წინსვლაც კი ჩვენთვის დადებითი შედეგია. ამიტომ, საერთო ჯამში, აფხაზეთის მხრიდან რისკებს ვერ ვხედავ. რისკები, ალბათ, მაშინ შეიძლება წარმოიშვას, თუ ეს საკითხი თურქეთში შიდა პოლიტიკური დისკუსიის საგანი გახდება. თუმცა ეს უკვე თურქეთის პრობლემა იქნება, თუმცა არ ვფიქრობ, რომ აფხაზეთის საკითხი თურქეთის პოლიტიკური ელიტისთვის სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია. ჩემი აზრით, ეს დღის წესრიგი, ძირითადად, აფხაზური დიასპორის წარმომადგენლებს და, შესაძლოა, ჩერქეზულ და სხვა კავკასიურ დიასპორებს აღელვებთ, მაგრამ დიდად არ სცდება ამ ფარგლებს.
მეორე მხრივ, დღევანდელ ვითარებაში, როდესაც მსოფლიო გავლენის სფეროების ხელახალი გადანაწილებისა და ახალი წესების დამკვიდრების ეტაპზე იმყოფება, თავად თურქეთში აფხაზეთის საკითხი შეიძლება განიხილებოდეს არა მხოლოდ ჰუმანიტარული კუთხით, არამედ გეოპოლიტიკური ინტერესების ჭრილშიც. ამას კატეგორიულად არ გამოვრიცხავ, თუ გავითვალისწინებთ იმას, რაც აზერბაიჯანში ხდება, და თურქეთის ურთიერთობების განვითარებას ცენტრალური აზიის რესპუბლიკებთან და ყველა თურქულენოვან რესპუბლიკასთან, მათ შორის, იმ რესპუბლიკებთანაც, რომლებიც თავად რუსეთის ტერიტორიაზე მდებარეობს. ამ თვალსაზრისით, თურქეთს, პრინციპში, შესაძლოა საკუთარი ინტერესებიც ჰქონდეს და ეს სრულიად ნორმალურია.
რესპონდენტი 3: ეს, უდავოდ, ჰუმანიტარული ინიციატივაა, თუმცა მას შესაძლოა გარკვეული პოლიტიკური პროცესებიც მოჰყვეს, რადგან აფხაზეთსა და გარე სამყაროს შორის პირდაპირი კონტაქტები გაიზრდება. აფხაზეთის ვითარების უნიკალურობა იმაში მდგომარეობს, რომ დამოუკიდებელი აფხაზური სახელმწიფოს შექმნის იდეას მხარს უჭერს არა მხოლოდ მოსახლეობის აბსოლუტური უმრავლესობა, არამედ აფხაზეთის მთელი მოსახლეობა.
ამიტომ, გვინდა ეს თუ არა, ეს იდეა წინსვლას განაგრძობს. აქ, წინა კითხვას რომ დავუბრუნდეთ, საჭიროა პროცესის სტრატეგიულად დაცვა, რათა იმ დროისთვის, როდესაც ის ბუნებრივად გადავა პოლიტიკურ სფეროში, უკვე არსებობდეს განხილვისთვის აუცილებელი საფუძველი.
კითხვა: დღეს ხომ არ ამჩნევთ რეპატრიაციის პროცესში გარკვეულ უკუსვლას? თუ ასეა, თქვენი აზრით, რა შეიძლება იყოს ამის მიზეზი?
რესპონდენტი 1: ობიექტურობისთვის უნდა ითქვას, რომ წინა წლებშიც რეპატრიაციის პროცესი არ ქცეულა ერთგვარ ეროვნულ პროექტად, რომელშიც ჩვენი სახელმწიფო და საზოგადოება სერიოზულ ძალისხმევასა და რესურსებს ჩადებდნენ. ამას ობიექტური და სუბიექტური გარემოებების ერთობლიობა განაპირობებდა.
მინდა აღვნიშნო, რომ სწორედ დეიზოლაციის ეს პროცესი, რომელიც, გულწრფელად ვიმედოვნებ, წარმატებით დასრულდება – სრულად თუ ნაწილობრივ – შესაძლოა რეპატრიაციის საკითხში გარდამტეხ მომენტად იქცეს. ეს კიდევ ერთი კონკრეტული მიზეზია იმისა, თუ რატომ შეიძლება ასეთი პერსპექტივა გარე მოთამაშეებს ასე არ მოსწონდეთ: თითოეულ მათგანს თითქოს ის ესიზმრება, რომ აფხაზეთში რაც შეიძლება ნაკლები აფხაზი ცხოვრობდეს. მათ ურჩევნიათ, აფხაზები რიცხობრივად შემცირდნენ და, შესაბამისად, უფრო გაუბედავებიც გახდნენ; კიდევ უკეთესი იქნებოდა მათთვის, აფხაზებს საერთოდ რომ დაევიწყებინათ საკუთარი არსი და თვითმყოფადობა.
ამ ინიციატივას შეუძლია თავდაყირა დააყენოს ნებისმიერი მზაკვრული გეგმა, რომელიც ბინებსა და სხვა მიმზიდველ სიკეთეებს უკავშირდება და რომლებიც ზოგიერთ გარე მოთამაშეს ჩვენთვის აქვს შემონახული. ყველას სურს, ამ ნამცხვრიდან საკუთარი წილი მოიჭრას, მაგრამ რაში თანხმდებიან ისინი ერთმანეთთან? იმაში, რომ ამ განტოლებაში თავად აფხაზებს, ცხადია, ოცდამეერთე საუკუნეში ადგილი არ უნდა ჰქონდეთ.
ძალიან ვიმედოვნებ, რომ ეს ასე არ მოხდება, თუმცა ბოლო დროს იმედის დამყარება უკვე თითქმის შეუძლებელია, როდესაც ვუყურებთ პალესტინას, რომელიც განადგურებულია და მიწის პირისაგან აღგვილია. იმედი მაქვს, რომ ასეთი მასშტაბური და სრულფასოვანი გენოციდის მოწყობა დაუშვებელი იქნება, ამიტომაც გვიწევს ამ ვითარების ატანა.
ამ შემთხვევაშიც, ეს არის კოზირი, რომელიც შესაძლოა ჯოკერად იქცეს. ეს კამპანია შეიძლება ჩვენს დასტაში იმ ჯოკერად იქცეს, რომელსაც ისეთი ძლიერი კოზირების დამარცხება შეეძლება, რომლებსაც ისინი ფლობდნენ და რომელთა წყალობითაც მიაჩნდათ, რომ ყოველთვის თავად განსაზღვრავდნენ ჩვენს განზრახვებს, ჩვენს პერსპექტივებსა და ჩვენს შეხედულებებს – როგორც უახლოეს მომავალში, ისე განჭვრეტად მომავალში და, შესაძლოა, სამუდამოდაც. მაგრამ მოულოდნელად აღმოჩნდა, რომ სხვა ქვეყანაში ჩვენი თანამემამულეების მიერ წამოწყებულმა საზოგადოებრივმა ინიციატივამ შეიძლება ასეთი მასშტაბი და ხასიათი შეიძინოს.
ამ თვალსაზრისით, ეს ინიციატივა სრულფასოვანი რეპატრიაციის ტოლფასია. უფრო მეტიც, ეს ინიციატივა თავად ამ პროცესის შინაარსს ცვლის. ადამიანებს აღარ მოუწევთ რეპატრიაციის ასე მკვეთრად აღქმა – თითქოს ყველაფერი უნდა მიატოვონ, ყველა ხიდი დაწვან, ყოველ შემთხვევაში, მნიშვნელოვანწილად გაწყვიტონ ძველი კავშირები და მთლიანად შეცვალონ საკუთარი ცხოვრება, რათა ისტორიულ სამშობლოში გადასახლდნენ.
სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, მოულოდნელად ირკვევა, რომ რეპატრიაციის განხორციელება გაცილებით რბილი და ნაკლებად რადიკალური გზითაც შეიძლება. ამ ინიციატივას თავად რეპატრიაციის კონცეფციის რადიკალურად შეცვლა შეუძლია.
ვფიქრობ, ჩვენ გარდა ყველამ უკვე გამოთვალა როგორც ის რეალური საფრთხეები, რომლებსაც ეს მათ უქმნის, ისე ის პოტენციური სარგებელი, რომლის მიღებაც ჩვენ შეგვიძლია. მაგრამ რატომ გვიჭირს ასე ცუდად ამ ყველაფრის გათვლა? რატომ არ გვაქვს სათანადო, სრულფასოვანი კვლევები, მათ შორის შიდა მიგრაციის სფეროშიც? მაგალითად, მოსახლეობის რა ჯგუფები და სოციალური ფენები გვყავს? ომის შემდეგ ადამიანების რა გადაადგილებები მოხდა? ვინ შეისწავლა ეს პროცესები? ვინ დააკვირდა მათ თავისებურებებს და იმას, თუ როგორ შეიცვალა ადამიანების ცხოვრების წესი? არავინ.
და თუ ეს პროცესი დასრულდება – იმედი მაქვს, წარმატებით დასრულდება – მას ყველაფრის თავდაყირა დაყენება შეუძლია. ეს მართლაც საოცარი რამაა, მაგრამ, ვფიქრობ, ზოგჯერ ასეთ ცვლილებას მულტიპლიკაციური ეფექტიც შეიძლება ჰქონდეს: როდესაც ბოლოს და ბოლოს ადგები, თავს ხელში აიყვან და გადაწყვეტ, რომ შენი ქვეყნისთვის უნდა იმუშაო და რეალურად რაღაც გააკეთო.
თუ ამ ნაბიჯს აფხაზების ნაწილი გადადგამს – არა ყველა, მაგრამ თუნდაც მნიშვნელოვანი ნაწილი – და თუ ეს მნიშვნელოვანი ნაწილი შეძლებს, რომ სხვებიც შემოიკრიბოს გარშემო, როგორც ეს ომამდე, 1990, 1991 და 1992 წლების წინასაომარ პერიოდში მოხდა, აუხსნას მათ ვითარება, ჩაახშოს რუსულენოვანი მოსახლეობის მიმართ ქედმაღალი ნაციონალიზმისა და შოვინიზმის საწყისი გამოვლინებები და ეს მოსახლეობა თავის მხარეს გადმოიბიროს, მაშინ, რა თქმა უნდა, ერთობლივი ეფექტი განსაკუთრებული იქნება.
ვფიქრობ, ადამიანები ძალიან სწრაფად დაინახავენ ყველა იმ სარგებელს, რომლის მიღებაც შეეძლებათ, როდესაც, მაგალითად, თურქეთის რესპუბლიკასთან სრულფასოვანი ვაჭრობის შესაძლებლობა გვექნება. დღეს ეს ჩვენთვის დანარჩენ მსოფლიოსთან სრულფასოვანი ურთიერთობისა და წვდომის ტოლფასი იქნებოდა.
რესპონდენტი 2: არ ვფიქრობ, რომ რეპატრიაციის პროცესში მასშტაბური უკუსვლა შეინიშნება. ჩემი აზრით, საკითხი თავად აფხაზური სახელმწიფოს შესაძლებლობებსა და მდგრადობას უკავშირდება. არც წარსულში ყოფილა სამშობლოში დაბრუნების დიდი ნაკადები და არც ახლაა მოსალოდნელი, რომ ასეთი ნაკადები გაჩნდება.
როდესაც ადამიანების მეოთხე, მეხუთე ან, შესაძლოა, მეექვსე თაობა საკუთარი ისტორიული სამშობლოს გარეთ ცხოვრობს, მათ დასაბრუნებლად საკმაოდ ძლიერი არგუმენტები და მოტივაციაა საჭირო. დღევანდელ პირობებში ეს, პირველ რიგში, კონკურენტუნარიან ეკონომიკას, მეორე მხრივ — უსაფრთხოებას და, რა თქმა უნდა, სატრანსპორტო კავშირებს გულისხმობს.
თუ იმ აქტივისტების ინიციატივა, რომლებიც ამჟამად საზღვაო მიმოსვლის გახსნის საკითხზე მუშაობენ, წარმატებით განხორციელდება, ეს გარკვეულწილად მაინც, თუნდაც ერთი მცირე ნაბიჯით, დააჩქარებს ჩვენი დიასპორის აფხაზეთში დაბრუნების ტემპს. მაგრამ თუ დაბრუნების ნაკადები რეალურად არსებობდა და მათ ხელოვნურად აფერხებდნენ, მაშინ უკვე შესაძლებელი იქნებოდა ხელისუფლების ქმედებებზე საუბარი.
თუმცა, როდესაც, საერთო ჯამში, ასეთი ნაკადები არც ყოფილა, ძნელია იმის თქმაც კი, რომ ხელისუფლება რაღაცას აფერხებს. შეიძლება, ვიღაცას გულში რა აზრიც უნდა ჰქონდეს, მაგრამ როდესაც დაბრუნების ნაკადები თავად არ არსებობს, მათთვის წინააღმდეგობის გაწევის ნიშნებიც უბრალოდ არ ჩანს.
რესპონდენტი 3: ჩემი აზრით, რეპატრიაცია ჩვენი საზოგადოების დეკლარირებული, ფორმალურად გამოცხადებული მიზანია. თუმცა, მრავალი სხვა საკითხის მსგავსად, მას სათანადო განხილვა არ მოჰყოლია. არსებობს ძალიან წარმატებული მაგალითები იმისა, თუ როგორ ბრუნდებიან აფხაზური დიასპორის წარმომადგენლები – აფხაზები, რომლებიც აფხაზეთის ფარგლებს გარეთ ცხოვრობდნენ – 100–150 წლის შემდეგ ისტორიულ სამშობლოში და დღეს შესანიშნავად არიან ინტეგრირებული ჩვენს საზოგადოებაში. დღეს აფხაზეთი მათთვის ერთადერთი სამშობლოა. ეს შესანიშნავი პროცესია.
სამწუხაროდ, სხვა მაგალითებიც არსებობს: ჩვენს საზოგადოებას ამ საკითხზე მკაფიო და ერთიანი პოზიცია არ გააჩნია. პრობლემას ამძიმებს ინტეგრაციის ისეთი ინიციატივების არარსებობაც, რომლებიც შექმნიდა სივრცეს რეპატრიანტებისა და რიგითი მოქალაქეების ნორმალური ურთიერთობისთვის.
ჩემი აზრით, არსებობს უნივერსალური, დაუწერელი პრინციპები, რომლებიც საერთოა ყველა აფხაზისთვის, მსოფლიოს ნებისმიერ კუთხეში რომ ცხოვრობდეს. ისინი ხშირად სცდება რელიგიურ განსხვავებებსა და კულტურულ თავისებურებებს, რომლებიც შესაძლოა პირველი ფაქტორი იყოს და გავლენას ახდენდეს იმაზე, თუ როგორ აღიქვამს ადგილობრივი მოსახლეობა რეპატრიანტებს.
გარდა ამისა, საჭიროა მუდმივი პროგრამები – არა მხოლოდ საცხოვრებლით უზრუნველყოფის პროგრამები, არამედ ისეთი პროგრამებიც, რომლებიც რეპატრიანტებს ფინანსური სტაბილურობის მიღწევის შესაძლებლობას მისცემს.
უაღრესად მნიშვნელოვანია, რომ ადამიანებმა იგრძნონ, განვითარების შესაძლებლობა აქვთ და რომ აფხაზეთი არ იყოს ადგილი, სადაც ადამიანი პრობლემების გაჩენის შემთხვევაში გარბის, არამედ ადგილი, სადაც გადასვლას თავად, საკუთარი სურვილითა და არჩევანით გადაწყვეტს.
ჩემი აზრით, ეს ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი საკითხია, რომელიც რეპატრიაციის დაგეგმვისა და განხილვისას უნდა გავითვალისწინოთ. ალბათ, ასეთი მიდგომები მთელი ჩვენი საზოგადოების განვითარებისთვისაც უნდა გამოვიყენოთ.
პუბლიკაციებში გამოყენებული ტოპონიმები და ტერმინოლოგია, აგრეთვე მათში გამოთქმული მოსაზრებები და შეხედულებები, ყოველთვის არ ასახავს გამომცემლის შეხედულებებსა და პოზიციას.
