აფხაზეთი რუსეთ-საქართველოს ურთიერთობების კონტექსტში
საქართველოსთვის ვაშინგტონთან და ბრიუსელთან ურთიერთობების გაუარესება თითქმის რუტინულ ტენდენციად იქცა – „ქართული ოცნების“ ლიდერების წინააღმდეგ პერსონალური სანქციები წესდება, ხოლო მმართველი პარტიის სულიერი ლიდერი, ბიძინა ივანიშვილი, უარს ამბობს აშშ-ის ელჩთან შეხვედრაზე. ამასობაში, რუსეთ-საქართველოს კონტაქტები დინამიურად ვითარდება.
ეს ურთიერთობა, სულ მცირე, სავაჭრო სეგმენტში, იმდენად ნაყოფიერია, რომ „ქართულ ოცნებას“ მისი ოპონენტები პრორუსულს უწოდებენ. ქვეყნებს შორის სავაჭრო ბრუნვა იზრდება, თუმცა, ფართო ლოჯისტიკის გამო, მას თავისი შეზღუდვები აქვს. ქართული და რუსული ბიზნეს საზოგადოებების წარმომადგენლებმა შეხვედრისა და განხილვის შემდეგ დაასკვნეს, რომ აუცილებელია რკინიგზის მომსახურების აღდგენა.აღნიშნული გზა აფხაზეთის ტერიტორიაზე გადის.
გაზეთ „ჩეგემსკაია პრავდას“ რედაქტორმა ინალ ხაშიგმა* ტვირთების ტრანზიტის პერსპექტივები, სოხუმის პოზიცია და გეოპოლიტიკური სიტუაციის გავლენა ამ პროცესზე, ისტორიკოსთან და პოლიტოლოგ ასტამურ ტანიასთან განიხილა.
*ინალ ხაშიგი რუსეთის იუსტიციის სამინისტროს უცხოელი აგენტების რეესტრში შეიყვანეს. თუმცა, ინალ ხაშიგი კატეგორიულად არ ეთანხმება ამას და გადაწყვეტილებას სასამართლოში ასაჩივრებს.
ინალ ხაშიგი: გამარჯობა, ეთერშია „ჩეგემსკაია პრავდა“. დიდი ხანია ქართული თემის შესახებ არ გვისაუბრია, მაგრამ მგონი ახლა დროა ისევ დავუბრუნდეთ ამ საკითხს, მით უმეტეს, რომ გაჩნდა გარკვეული საინფორმაციო საფუძვლები. დღეს ჩვენს სტუმრად არის ჩვენი მუდმივი ექსპერტი, ასტამურ ტანია. გამარჯობა.
ასტამურ ტანია: გამარჯობა.
ინალ ხაშიგი: დღეს 27 მაისია და ჩაწერა სწორედ ამ დღეს ხდება. გუშინ საქართველომ აღნიშნა კიდევ ერთი დამოუკიდებლობის დღე. მათ კიდევ ერთხელ განაცხადეს, რომ ქართველები იქნებიან ერთად თავიანთ აფხაზ და ოს ძმებთან, რათა შექმნან საკუთარი სახელმწიფო. რამდენიმე კვირის წინ მოსკოვში შეხვდნენ საქართველოსა და რუსეთის ბიზნეს-კომუნიტეტის წარმომადგენლები. ისინი წარმოადგენდნენ გარკვეულ ასოციაციებს. ამ შეხვედრის დროს გაკეთდა მთავარი დასკვნა, რომ საქართველოსა და რუსეთის მზარდი სავაჭრო-ეკონომიკური ურთიერთობების განვითარებისთვის აუცილებელია სარკინიგზო ხაზის ჩართვა, რადგან ყველა არსებული ლოგისტიკური გზა უკვე მაქსიმუმზეა. თუ ვსაუბრობთ სარკინიგზოზე – ეს გზა გადის აფხაზეთის ტერიტორიაზე. შენ როგორ უყურებ ამ პერსპექტივას? ერთი შეხედვით – რა არის ბიზნეს-ასოციაციები? ეს არის გარკვეული ჯგუფების შეხვედრები და შეთანხმებები კონკრეტულ საკითხებზე. თუმცა კონტექსტის გააზრება აუცილებელია. ბევრად მეტი რამ ხდება სწორედ ამ ტიპის ბიზნეს-ასოციაციების მიღმა ქართულ–რუსულ ურთიერთობაში. დიპლომატიური ურთიერთობები არ არსებობს, თუმცა ეკონომიკური კონტაქტები აქტიურად ვითარდება. სავაჭრო ბრუნვა იზრდება. საქართველო რუსეთისთვის მნიშვნელოვანი ჰაბია, მათ შორის იმპორტის შემცვლის თვალსაზრისით. საქართველოს ტერიტორიას იყენებენ ტვირთების რეექსპორტისთვის. ჩანს, რომ ეს ბიზნეს-კომუნიკაციები, საზოგადოებრივ ორგანიზაციებად წარმოჩენილი, სინამდვილეში არის შენიღბული პლატფორმა, სადაც მიღწეულია შეთანხმებები.
ასტამურ ტანია: არსებობს ფაქტობრივი ვითარება, რომლის უგულებელყოფა შეუძლებელია. არსებობს იურიდიული მხარეც, რასაც შენ ახსენებდი. დიპლომატიური ურთიერთობები არ არსებობს, არც ოფიციალური თანამშრომლობის არხები. თუმცა მოქმედებენ შვეიცარიული წარმომადგენლობები, რომლებიც პრაქტიკულად წარმოადგენენ საქართველოსა და რუსეთის არასრულ საელჩოებს. იქ მუშაობენ ქართველი და რუსი დიპლომატები და ბუნებრივია, ბიზნეს-კომუნიტეტებს შორის ვითარდება არაოფიციალური კონტაქტებიც. ამაში არაფერია უცნაური. თუ გადავხედავთ ისტორიას, ქართველ პოლიტიკურ ელიტებს ყოველთვის ახასიათებდათ ძლიერი ისტორიული ინტუიცია – ისინი, როგორც წესი, სწორად არჩევდნენ ძლიერ მოთამაშეებს. შეგვიძლია გავიხსენოთ, როგორ გაჩნდა რუსეთ–საქართველოს ურთიერთობები და როგორ ტრანსფორმირდებოდა ისინი. ახლა საქართველოსთვის სიტუაცია გაურკვეველია. ქვეყანა ცდილობს შეინარჩუნოს კარგი ურთიერთობები ყველა გარე აქტორთან. რაც შეეხება რუსეთის ინტერესებს, მგონია, რომ საქართველოს მნიშვნელობას, როგორც სავაჭრო პარტნიორს, არ უნდა მიენიჭოს გადაჭარბებული მნიშვნელობა – რუსეთს ალბათ საქართველოს გარეშე მრავალი სხვა გზა აქვს თავისი გარე სავაჭრო საქმიანობისთვის. თუმცა საქართველო არის სტრატეგიული ტერიტორია. ის ცენტრალური სამხრეთ კავკასიური სახელმწიფოაა, რომლის გავლით გადის ყველა ძირითადი სტრატეგიული კომუნიკაცია. ამიტომ სარკინიგზოს საკითხი შემთხვევითი არ არის – ამ თემაზე უკვე რამდენიმე წელია ვსაუბრობთ. ბოლო ყარაბაღის ომის შემდეგ რეგიონში თურქეთის როლი გაძლიერდა. იზრდება აზერბაიჯანის გავლენა, რომელიც, მიუხედავად მცირე ზომისა, ძალიან მნიშვნელოვანი თურქული პარტნიორია. სომხეთი, აღმოჩენილი კომუნიკაციის ჩიხში, მრავალი წლის იდეოლოგიის მიუხედავად, თანდათან შესაძლოა გადავიდეს თურქეთის გავლენის სფეროში. პროცესი კიდევ უფრო დაჩქარდება, თუ გაიხსნება ზანგეზურის დერეფანი. ბუნებრივია, აქ შესაძლოა წარმოიშვას ინტერესთა კონფლიქტი თურქეთსა და რუსეთს შორის. ჩემი აზრით, სარკინიგზოს გახსნა და ტრანზიტის აღდგენა აფხაზეთის ტერიტორიაზე რუსეთისთვის შეიძლება იყოს კომპენსაცია სამხრეთ კავკასიის აღმოსავლეთში სტრატეგიული დანაკარგებისგან და დაეხმაროს ინტერესთა შერიგებას. ამ კომუნიკაციების აღდგენა ხელს შეუწყობს მთელი რეგიონის განვითარებას და მხარს დაუჭერს გარე აქტორების სტრატეგიულ ინტერესებს. ისინი რთულ ურთიერთობაში არიან. გარეგნულად ჩანს, რომ რუსეთისა და თურქეთის ურთიერთობა მეგობრულია, თუმცა ისტორიულად საკმაოდ დაძაბულია. ეს ზოგჯერ იწვევს კონფლიქტებს – მსგავსი სიტუაციები ყოფილა ახლო აღმოსავლეთში, ჩრდილოეთ აფრიკასა და სამხრეთ კავკასიაში. არის კიდევ ერთი მოთამაშე, რომლის შესახებაც არ უნდა დაგვავიწყდეს — ირანი. ის ასევე საკმაოდ მნიშვნელოვანი მოთამაშეა სამხრეთ კავკასიისა და ახლო აღმოსავლეთის რეგიონში. თუ შინაური და გარე აქტორები შეძლებენ შეთანხმდნენ კომუნიკაციების აღდგენის საფუძველზე, კონფლიქტის გარეშე თანამშრომლობის ფორმულაზე, მივიღებთ რეგიონში გრძელვადიან მშვიდობას. ბუნებრივია, აქ ჩნდება კითხვა აფხაზეთის როლის შესახებ. ვინ ვართ ჩვენ? ჩვენ მხოლოდ რუსეთმა მოგვცა აღიარება.
ინალ ხაშიგი: ჩვენი როლის შესახებ მოგვიანებით ვისაუბრებთ. შენ ახსენე ზანგეზურის დერეფანი. გასულ კვირას ირანმა განაცხადა, რომ იმ ფორმით, როგორც ბაქო წარმოგვიდგენს ამ დერეფნის გახსნას, ის ამას არ დაუშვებს. მე ამის მჯერა. ეს ყველაფერი ირანის საზღვართან ხდება. თუ დერეფანი გაიხსნება, ეს სერიოზულად იმოქმედებს ირანის უსაფრთხოებაზე. თურქეთი ყოველთვის იყო ირანის კონკურენტი. ხოლო, მეორე მხრივ, ირანი ხედავს თურქეთს როგორც აშშ-ს მოკავშირე ტიპის ქვეყანას.
ასტამურ ტანია: ისინი ძველი მოთამაშეები არიან, რომლებიც ურთიერთობდნენ ერთმანეთთან აშშ–ის შექმნამდე. არავის არ უნდა დარჩეს „ნაკლული“. თეირანის განცხადებებს უნდა მივუდგეთ იმ კონტექსტით, რომ ისინი არ დაუშვებენ მსგავსი კომუნიკაციის პროექტების განხორციელებას საკუთარი მონაწილეობის გარეშე. შემთხვევითი არ არის, რომ შემოთავაზებულია ფორმულა „3+3“. საქართველოს ამ პროცესში ოფიციალურად არ მონაწილეობს, შედეგად ვიღებთ „3+2“-ს, და ისიც სპორადულად. მიუხედავად ამისა, ორმხრივ საფუძველზე საქართველო თანამშრომლობს რუსეთთან და სხვა აქტორებთან.
ინალ ხაშიგი: მაგრამ ეს პროექტი ჯერ არ დაწყებულა.
ასტამურ ტანია: დიახ, ასეთ ფორმატში შეხვედრები იმართებოდა. თუმცა საჭიროა ფიქრი იმაზე, როგორ შეიძლება ტრანსფორმაცია განხორციელდეს. ამ პროცესში ჩნდება კითხვა აღიარების გარეშე დარჩენილი სახელმწიფოების, უფრო კონკრეტულად — ნაწილობრივ აღიარებული სახელმწიფოების ბედი. პირველ რიგში, ჩვენი ქვეყნის ბედი არის განსაკუთრებული მნიშვნელობის. კომუნიკაციების თვალსაზრისით ჩვენი პოზიცია განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან აფხაზეთში თავმოყრილია ძირითადი ინფრასტრუქტურა — პორტები და აეროპორტები. აღსანიშნავია, რომ საქართველო განსაკუთრებულ წინააღმდეგობას არ უწევდა სოხუმის აეროპორტის გახსნას. არსებობდნენ ფორმალური განცხადებები, თუმცა მათი პოპულარიზაცია არ განხორციელებულა, რაც გარკვეულ დასკვნებს იძლევა.
ინალ ხაშიგი: მეორე მხრივ, რა შეეძლო მას გაეკეთებინა?
ასტამურ ტანია: აშკარაა, რომ არაფერი მეტი, გარდა განცხადებისა. მაგრამ ფორმას და ინტენსივობასაც აქვს მნიშვნელობა ამ ფრონტზე. ჩემთვის შეიძლება ზომიერი ოპტიმიზმი არსებობდეს. რეგიონში შესაძლებელია გარკვეული განტვირთვის მიღწევა, რათა ის არ ჩათრეულიყო რომელიმე გლობალურ კონფლიქტში, ღმერთმა ნუ ქნას, სამხედრო დაპირისპირებაში. ჩვენ ამას რამდენჯერმე ვამბობთ, თუმცა სხვა მექანიზმები ჯერ არ ჩანს. აუცილებელია საერთაშორისო მოლაპარაკების პლატფორმის აღდგენა აფხაზეთის, საქართველოს, რუსეთის და საერთაშორისო ორგანიზაციების მონაწილეობით. აუცილებელია მედიატორული მექანიზმის შექმნა, მაგალითად, როგორც ადრე იყო კოორდინაციური საბჭო, რომლის მეშვეობით მხარეები შეძლებდნენ ერთმანეთთან თანამშრომლობას და პროექტების განხორციელებას საერთაშორისო მონაწილეობის პირობებში, ისე რომ არ განიხილებოდეს აღიარების ან არაღიარების საკითხი. ჩვენ გვქონდა გამოცდილება, როდესაც საქართველო აღიარებდა აფხაზეთს კონფლიქტის მხარედ და ამ სტატუსით ურთიერთობდნენ. აქ არის ფართო და ინტენსიური მუშაობის სივრცე ექსპერტებისა და დიპლომატებისთვის. საჭიროა ნოვატორული გადაწყვეტილებები.
ინალ ხაშიგი: გულისხმობ, პირველ რიგში, ტრანზიტს?
ასტამურ ტანია: დიახ, პირველ რიგში ტრანზიტს. როდესაც ამბობენ „გეოპოლიტიკა“, ეს აბსტრაქტული არ არის. იგი ფორმირდება ეკონომიკური და სამხედრო გავლენის წერტილებზე, კომუნიკაციებზე — იქნება ეს დიდი აბრეშუმის გზა, კომუნიკაციები სამხრეთ კავკასიის გავლით. შეგვიძლია გავიხსენოთ XIX და XX საუკუნეები, როგორ ვითარდებოდა სხვადასხვა სახელმწიფოს ურთიერთობა. აქ, რაც შეიძლება ითქვას, ჯერ არ არის გაფართოვებული სფერო, სადაც შეიძლება რაღაც კარგი მოიტანო, კონფლიქტის ნაცვლად. თუმცა კონფლიქტის პერსპექტივა არსებობს — როგორც რეგიონულ აქტორებს შორის, ასევე საერთაშორისო მონაწილეობის პირობებში. საჭიროა მუშაობა, რათა კონფლიქტები არ წარმოიშვას.
ინალ ხაშიგი: ტრანზიტის თემაზე უკვე ორი-სამი წელია ვსაუბრობთ.
ასტამურ ტანია: ჩვენ ხომ არა ვართ გაეროს უსაფრთხოების საბჭო — ძნელია ველოდოთ, რომ ყველა ისმენს, რასაც ვამბობთ.
ინალ ხაშიგი: დიახ, სიტუაცია უნდა დამწიფდეს. ბოლო წლის განმავლობაში მდგომარეობა მნიშვნელოვნად შეიცვალა თვით საქართველოში. მაგალითად, 26 მაისს (2024 წ.) საქართველოს პრემიერ-მინისტრმა კობახიძემ განაცხადა: „2030 წელს ჩვენ შევუერთდებით ევროკავშირს ჩვენს აფხაზ და ოს ძმებთან ერთად“…
ასტამურ ტანია: თუმცა არ ვიცით, სად იქნება თავად ევროკავშირი 2030 წელს.
ინალ ხაშიგი: ამასთან, 2025 წელს ევროკავშირზე მსგავსი განცხადებები აღარ ყოფილა.
ასტამურ ტანია: მგონია, ეს უკვე აბსტრაქცია ხდება — რა აზრი აქვს ამ საკითხის განხილვას.
ინალ ხაშიგი: უფრო მეტიც, საქართველოს ევროპული ვექტორი, მიუხედავად რიტორიკისა „ჩვენ გვინდა ევროპაში“, პრაქტიკულად აღარ ფუნქციონირებს. ევროპული ქვეყნების მხრიდან საქართველოს ხელისუფლების მიმართ სერიოზული უგულებელყოფა მიმდინარეობს. ეს შეზღუდვები არ ეხება მხოლოდ ევროკავშირს — ამერიკის კონგრესმაც მიიღო კანონი, რომელიც ზემოქმედებს „საქართველოს ოცნების“ ლიდერებსა და ხელისუფლებაზე; ისინი სანქციების ქვეშ იმყოფებიან. ივანიშვილისა და მისი პარტიისთვის ახლა ყველგან მახეებია. ევროპა, რომელიც წარსულში მხარს უჭერდა საქართველოს, ამჟამად შეზღუდული მოქმედებების პირობებშია.
ასტამურ ტანია: პირველ რიგში, ე.წ. „კოლექტიური დასავლეთის“ შესახებ ნარატივი — ადრე ერთ გადაცემაში ვთქვი, რომ ეს სრულიად უსაფუძვლო კლიშეა. „კოლექტიური დასავლეთი“ არ არსებობს, რადგან სხვადასხვა მოთამაშეს განსხვავებული ინტერესები აქვს, და ვითარებაც სულ უფრო ნათლად მოწმობს ამას. ვფიქრობ, ახლა გლობალური რეორგანიზაციის ეტაპზე ვიმყოფებით. თუმცა რა მომავალი შეიძლება სხვადასხვა მიმართულებით განვითარდეს — შედეგებს ვერ ავუვლით გვერდს. თუმცა ეს პირველად არ ხდება — კონფლიქტი ევროპელ მოთამაშეებს შორის ახალი მოვლენა არ არის. რუსეთიც ევროპული მოთამაშეა. შეგვიძლია გავიხსენოთ პირველი და მეორე მსოფლიო ომები, შვიდწლიანი ომი და ნაპოლეონის ომებიც. ფაქტობრივად, მე-18 საუკუნიდან მოყოლებული, თითოეულ საუკუნეს თავისი, ასე ვთქვათ, “მსოფლიო ომი” ჰქონდა. და ყოველთვის ისინი წარმოიშობდნენ ევროპულ კონტინენტზე არსებულ წინააღმდეგობათა ნიადაგზე. დღეს, ახალი ტექნოლოგიებისა და საინფორმაციო შესაძლებლობების პირობებში, ეს ყველაფერი ბუნებრივად სხვა ფორმას იღებს. თუმცა არსი უცვლელია – წინააღმდეგობები კვლავ ევროპულ კონტინენტზე, ევროპელ მოთამაშეებს შორის იჩენს თავს. დღეს ზოგიერთს სანქციებს უწესებენ, სხვების მიმართ კი სხვადასხვა კანონებს იღებენ. მაგალითად, ასე იყო სირიის პოლიტიკურ ფიგურებთან მიმართებაშიც: ადრე მათ ტერორისტებად მიიჩნევდნენ, ახლა კი მათთვის ბანკური ოპერაციები გახსნეს შეერთებული შტატების მეშვეობით – მიუხედავად იმისა, რომ უამრავი ვიდეომტკიცებულება არსებობს მათი ქცევის შესახებ საომარი მოქმედებების დროს. მიუხედავად ამისა, ყველამ ამაზე თვალი დახუჭა – ანალენა ბერბოკიც კი ჩავიდა დამასკოში და მათ ხელი ჩამოართვა. ფაქტობრივად, მიმდინარეობს საერთაშორისო სამართლის დეგრადაცია. ყველაფერი სულ უფრო არამდგრადი და მყიფე ხდება.
ინალ ხაშიგი: სწორედ ამაზე ვსაუბრობ. ძველი, სტერეოტიპული მეგობრობისა და თანამშრომლობის სქემები, განვითარების ვექტორები სწრაფად იცვლება. სირია მრავალი ქვეყნის სანქციების ქვეშ იყო, ახლა კი შეერთებულმა შტატებმა ყველა სანქცია მოუხსნა. იგივე შეიძლება ითქვას საქართველოზეც.
ასტამურ ტანია: რუსეთიც ამყარებს თანამშრომლობას „თალიბანთან“. უკვე გაუქმდა მათი აკრძალვა, თუ ჯერ კიდევ არა? მგონია, ისინი კვლავ ტერორისტულ ორგანიზაციად არიან აღიარებული რუსეთის ტერიტორიაზე, თუ არ ვცდები. გაუქმდა ეს სტატუსი? ყოველ შემთხვევაში, საქმე ამ მიმართულებით მიდიოდა.
ინალ ხაშიგი: ახლა საქართველოს აღქმაც, მისი ადგილის, მიზნებისა და მისწრაფებების წარმოდგენაც იცვლება. სწორედ ეს ცვლილება შეიძლება გახდეს უფრო ინტენსიური განვითარების სტიმული. მაგალითად, სარკინიგზო გზის გახსნისა და სატრანზიტო მარშრუტების აღდგენის კუთხით.
ასტამურ ტანია: ეს შესაძლოა კონკრეტულ შედეგამდე მიგვიყვანოს. თუმცა მნიშვნელოვანია სიტუაციის რეალისტური შეფასება. აფხაზურმა მხარემ — მისმა დიპლომატებმა და ექსპერტებმა — უნდა წარმოადგინონ საჯარო, მათთვის მისაღები მოდელები. ეს აუცილებელია, რათა კონკრეტულ მოლაპარაკებებზე აფხაზური მხარის ხედვა ნათლად გამოჩნდეს. სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია, რომ დიდი მოთამაშეების გადაწყვეტილებები არ მიიღონ ისე, რომ აფხაზური მხარის პოზიცია და ინტერესები იგნორირებული იყოს. აუცილებელია, აფხაზურმა მხარემ საჯაროდ წარმოადგინოს საკუთარი წინადადებები, რომლებშიც ნათლად გამოჩნდება მისი ხედვა და ინტერესი. საკითხებზე მუდმივი საჯარო განხილვა, როგორც შიდა საზოგადოებაში, ასევე საერთაშორისო ასპარეზზე, აუცილებელია.
ინალ ხაშიგი: დავუბრუნდით ჩვენს აფხაზურ თემას. ჩვენ უნდა ვაცხადებდეთ ჩვენს ინტერესებს, ყურადღება უნდა გავამახვილოთ არსებულ პრობლემებზე, უნდა შევთავაზოთ სხვადასხვა გამოსავალი. ახლა ასე არ ხდება. თუ შევხედავთ ახლად არჩეულ ხელისუფლებას — უფრო სწორად, „ახალ-ძველ“ ხელისუფლებას — იგი, ძირითადად, წინა ხელისუფლების გაგრძელებაა, ოდნავ განახლებული ფორმით. მიუხედავად ამისა, აუცილებელია კონკრეტული იდეების არსებობა. უკვე ორი თვე გავიდა, მაგრამ ჯერჯერობით ვერ ვხედავ ფუნდამენტურ სტრატეგიულ ხედვას აფხაზეთის განვითარების შესახებ. როგორ უნდა განვითარდეს ქვეყანა მიმდინარე რთული საერთაშორისო ვითარების პირობებში? რაზე უნდა შეიქმნას ეკონომიკის საფუძველი? როგორ უნდა მოექცეს ენერგეტიკის სფეროში? როგორ უნდა რეაგირებდეს ახალ გლობალურ ცვლილებებზე, როდესაც ძველი ურთიერთობები ინგრევა და ახალი ურთიერთობები ჩნდება? როგორ უნდა განსაზღვროს საკუთარი ქცევა ამ კონტექსტში? მნიშვნელოვანია შენი ხედვა ან რეკომენდაციები ამ მიმართულებით.
ასტამურ ტანია: მე სრულად არ ვეთანხმები, რომ ხელისუფლებაში მხოლოდ მცირე „გადაფორმატება“ მოხდა. ჩემი აზრით, განხორციელდა მნიშვნელოვანი ცვლილებები, როგორც პერსონალურ დონეზე, ისე იდეების თვალსაზრისით. მთავარ თანამდებობებზე მოექცნენ ახალი თაობის წარმომადგენლები, რომლებიც ადრე მეორეხარისხოვან პოზიციებზე მუშაობდნენ. მათი ხედვები აშკარად განსხვავდება წინა თაობებისგან. მარტის არჩევნების შედეგების მიხედვით, რუსეთთან დაიწყო კიდევ ერთი „ტკბილ-ყვავილოვანი“ პერიოდი. ვფიქრობ, რომ ეს შესაძლებლობა მაქსიმალურად უნდა გამოვიყენოთ სხვადასხვა პროექტის განხორციელებისთვის – კერძოდ, კომუნიკაციების, აფხაზეთის სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის გაუმჯობესების, ეკონომიკური კავშირების აღდგენის, ტურიზმისა და სხვა სფეროებში. ამჟამად არსებული მდგომარეობა ხელს უწყობს ამ მიმართულებით მუშაობას, განსაკუთრებით მოსკოვიდან კურატორების ცვლილების შემდეგ, რაც წარმოადგენს მნიშვნელოვან ფანჯარას შესაძლებლობებისთვის. რაც შეეხება ხელისუფლებას, ამ ეტაპზე მთავარი პრობლემა არის საჯაროობის ნაკლებობა. არსებობს მრავალი ოფიციალური განცხადება და გაშუქება, მაგრამ ისინი ხშირ შემთხვევაში ფორმალური ხასიათისაა. აუცილებელია, რომ პირველი პირი უფრო ხშირად განმარტავდეს პოლიტიკას, რადგან აფხაზური საზოგადოება მიჩვეულია პირდაპირი კონტაქტისა და ასეთი კომუნიკაციის კულტურას. ასევე მნიშვნელოვანია, ჩამოყალიბდეს კონკორდატი პოლიტიკურ ძალებს შორის — როგორც ხელისუფლებას, ისე ოპოზიციას, ყველა აქტიურ მონაწილეს შორის. საჭირო არის დოკუმენტი, რომელიც მოიცავს საერთო ღირებულებებს და რომელსაც ყველა პოლიტიკური მოთამაშე უნდა დაექვემდებაროს. ეს არ გააქრობს პოლიტიკურ ბრძოლას, მაგრამ განსაზღვრავს ბაზისურ პრინციპებს. ასეთი მცდელობები წლების განმავლობაში არაერთხელ განხორციელდა, თუმცა ახლა კონტექსტი სხვაა — განსხვავდება 2008 და 2014 წლების სიტუაციისგან, მათ შორის რუსეთისთან მიმართებაში. ამიტომ არ უნდა დადგეს მდგომარეობა, როცა პოლიტიკური ძალები კონკურენტული უპირატესობების მისაღებად კონფლიქტს ხელოვნურად აჩქარებენ, როგორც ეს ადრე ხდებოდა მოსკოვში. არსებობს საკითხები, რომლებიც მხოლოდ ჩვენმა ქვეყანამ უნდა გადაწყვიტოს. ძირითადი საკითხები რუსეთისთან ურთიერთობაში უცვლელია ყველა პოლიტიკურ მოთამაშისთვის, მათი გადაწყვეტა აუცილებელია.
ინალ ხაშიგი: ანუ შენ გულისხმობ, რომ უნდა ავიცილოთ ისეთი სიტუაცია, როცა არჩევნებზე მოსკოვი აშკარად ერთ კანდიდატზე აკეთებს ფსონს?
ასტამურ ტანია: არა, საუბარი ეხება არა მხოლოდ არჩევნებს, არამედ მთლიანად მიმდინარე მდგომარეობას. ჩვენ უნდა შევიმუშავოთ შინაგან და საგარეო პოლიტიკაში მოქმედების პრინციპები, რომლებიც უზრუნველყოფს აფხაზეთის სახელმწიფოს შენარჩუნებას როგორც სუბიექტის. აუცილებელია, რომ აფხაზეთის ხალხი თავად იყოს ამ პროცესების სუბიექტი და აქტიური მონაწილე — რათა მკაფიოდ გამოჩნდეს ჩვენი როლი. მნიშვნელოვანია აგრეთვე, გაგრძელდეს დიალოგი საქართველოს მხარესთან, სულ მცირე — პრაქტიკული საკითხების დონეზე. არ მსურს ზედმეტად მაღალსტილურად ვისაუბრო, თუმცა უნდა გავიხსენოთ, რომ 1950-იანი წლების ბოლოდან 1970-იანი წლების ბოლომდე აფხაზეთში გაიზარდა თაობა, რომელმაც არც ომი იცოდა და არც რეპრესიები უნახავს. სწორედ ეს თაობა გახდა ჩვენი ეროვნული თვითმყოფადობის მატარებელი. 1992–1993 წლების ომში მათგან მრავალი დაიღუპა ქვეყნის დასაცავად. ამჟამინდელი ხელისუფლების თაობა კი უკვე „დაწვავებულია“ ომით — მათ გაიარეს მძიმე ეკონომიკური, ფინანსური და სოციალური კრიზისები, ბლოკადა, ენერგოკრიზისი და ყოველდღიური სირთულეები, რაც ბუნებრივად ახდენს გავლენას მათზე. 2000-იანი წლებიდან ჩამოყალიბდა ახალი თაობა, რომელმაც ეს დარტყმები აღარ იცის — ისინი გაიზარდნენ მშვიდობიან და დამოუკიდებელ აფხაზეთში. სხვა აფხაზეთი მათ არ ახსოვთ, გარდა დამოუკიდებელი სახელმწიფოსა. ჩვენი ამოცანაა, ეს თაობა მოვამზადოთ ქვეყნის მართვისთვის მშვიდობიან პირობებში, რათა შეძლონ პასუხისმგებლობის აღება და სხვადასხვა ეროვნული პრობლემის გადაჭრა. პოლიტიკოსების ძალისხმევა, როგორც შიდა, ისე საგარეო პოლიტიკის მიმართულებით, სწორედ ამ მიზანს უნდა ემსახურებოდეს. არსებობს მრავალი სერიოზული პრობლემა — დემოგრაფიული, ენობრივი, კულტურული.
ყველა ეს საკითხი უნდა გადაწყდეს თანამედროვე მიდგომებით; 1970-იანი წლების მეთოდები ამისთვის უკვე მიუღებელია. მომავალზე უნდა ვიფიქროთ ამ კონტექსტში. ყველა პოლიტიკურმა ძალამ უნდა გაითვალისწინოს, რამდენად მყიფეა ჩვენი საზოგადოება და რომ ზოგიერთი ნაბიჯი უბრალოდ დაუშვებელია, რადგან ის საფრთხეს უქმნის ჩვენს არსებობას. ამ საკითხებზე შეთანხმება აუცილებელია — ეს იქნება საზოგადოების სიმწიფისა და სიძლიერის მაჩვენებელი. ამჟამად მოქმედებს საკონსტიტუციო რეფორმის კომისია. მე მთლიანად ვუჭერ მხარს კონსტიტუციურ რეფორმას, თუმცა მიმაჩნია, რომ გარკვეული დრო უკვე დავკარგეთ. საკითხი უნდა განიხილოს ექსპერტულმა საზოგადოებამ. ვფიქრობ, როგორც კონსტიტუციურ რეფორმასთან, ისე საარჩევნო კანონმდებლობის ცვლილებებთან დაკავშირებული გადაწყვეტილებები დროებით უნდა გადაიდოს, რათა თავიდან ავიცილოთ არაპროგნოზირებადი შედეგები და სამართლებრივი თუ პოლიტიკური დესტაბილიზაცია. მაგალითად, ხშირად ისმის წინადადება შერეული ან პროპორციული საარჩევნო სისტემის დაწესების შესახებ, თუმცა არსებული კონსტიტუციური სტრუქტურის პირობებში ეს შესაძლოა ხელისუფლების უზურპაციად დასრულდეს. ყველა ეს გარემოება უნდა იყოს გათვალისწინებული. ჩვენი ნაბიჯები, მათ შორის პოლიტიკური სისტემის რეფორმა, უნდა შეესაბამებოდეს გარე პროცესებს და ემყარებოდეს ჩვენს რეალურ რესურსებსა და დროს.
ინალ ხაშიგი: ვეთანხმები მეორე პრინციპს — ყველა ნაბიჯი უნდა იყოს შერწყმული გარე კონტექსტთან. თუმცა უნდა ითქვას, რომ ხელისუფლების უზურპაცია ჩვენს რეალობაში უკვე ფაქტობრივად განხორციელებულია. ქვეყნის მოქმედ ხელისუფლებას კონცენტრირებული აქვს საკანონმდებლო, აღმასრულებელი და სასამართლო ხელისუფლება ერთ მთლიანობაში. შეგვიძლია გავიხსენოთ პარლამენტიც — 15 ნოემბერს ის მზად იყო რატიფიკაციისთვის, მაგრამ მხოლოდ გარე ჩარევამ შეაჩერა პროცესი.
ასტამურ ტანია: ვაცნობიერებ, რომ გარკვეულწილად საკუთარ თავს ვეპირისპირები — ამ თემაზე არაერთხელ გვქონია საუბარი. მე არ ვამბობ, რომ რეფორმის იდეაზე უნდა ვთქვათ უარი. აუცილებელია ისეთი ნაბიჯების გადადგმა, რომლებიც გააძლიერებს პოლიტიკური ძალების ურთიერთნდობას, რათა გადავჭრათ რთული ისტორიული ეტაპი. მხოლოდ ამის შემდეგ შეიძლება რეფორმის კონკრეტული მოდელების განსაზღვრა. თუ დარწმუნებული ვიქნებოდი, რომ რეფორმების განხორციელება შესაძლებელია კონფლიქტებისა და სუბიექტური გადახრების გარეშე, მაშინ აქტიურად დავუჭერდი მხარს. ამ ეტაპზე კი ვთავაზობ დროებით შეჩერებას – არა უმოქმედოდ, არამედ იმისთვის, რომ საფუძვლიანად შეფასდეს ყველა დადებითი და უარყოფითი მხარე და ჩატარდეს ხარისხიანი ექსპერტული ანალიზი.
ინალ ხაშიგი: ყველა პოლიტიკურმა ძალამ უნდა შეიმუშაოს ერთგვარი „გზამკვლევი“ — დოკუმენტი, რომელიც არა მხოლოდ განვითარების სტრატეგიას განსაზღვრავს, არამედ იმ „წითელ ხაზებსაც“, რომელთა გადაკვეთა დაუშვებელია. ინიციატივა ამ პროცესში ხელისუფლების მხრიდან უნდა მოდიოდეს; თუ ამის შემდეგ პოლიტიკური, ოპოზიციური ან საზოგადოებრივი ჯგუფები უარს იტყვიან მონაწილეობაზე — ეს უკვე სხვა საკითხი იქნება. მაგ საუბრის ინიცირება უნდა მოხდეს ხელისუფლების მხრიდან.
ასტამურ ტანია: ჩვენ ვცხოვრობთ საზოგადოებაში, სადაც ყველა ერთმანეთს იცნობს და ტრადიციული კომუნიკაციის ფორმები კვლავ ძლიერია. შესაბამისად, ინიციატივა და პასუხისმგებლობა უპირველესად ხელისუფლებას ეკისრება. შესაძლებელია კონკრეტული ნაბიჯების გადადგმა — შეხვედრების ორგანიზება და დიალოგის გაგრძელება, რაც გააძლიერებს ნდობის ატმოსფეროს, და მხოლოდ ამის შემდეგ უნდა მივიდეთ გადაწყვეტილებამდე.
ინალ ხაშიგი: არსებობს სხვადასხვა ფორმატი — პირველ რიგში, შეიძლება გაიმართოს არაოფიციალური შეხვედრები ერთ ჯგუფთან, შემდეგ სხვასთან.
ასტამურ ტანია: იფიქრონ, ყველა მეთოდი დასაშვებია.
ინალ ხაშიგი: ჩვენ ვემხრობით იმ მიდგომებს, რომლებიც უზრუნველყოფენ სტაბილური განვითარების პრინციპების განხორციელებას. ამით დავასრულოთ დღევანდელი საუბარი. დღეს ვისაუბრეთ როგორც ქართულ-აფხაზურ მოლაპარაკებებზე, ისე ქვეყნის შიდა პოლიტიკურ პრობლემებზე და მათ გავლენაზე სახელმწიფო ინსტიტუტებსა და სამოქალაქო საზოგადოებაზე.
ინალ ხაშიგი: ასტამურ, დიდი მადლობა. შევხვდებით შემდეგ შეხვედრაზე. ნახვამდის
